Điểm chung của những hành động, giúp đỡ này là dưới vỏ bọc quan tâm, nhưng thực ra là thiếu sự tôn trọng.
Chủ động giúp đỡ khi người khác không nhờ, thậm chí làm thay những việc họ hoàn toàn có thể tự làm vô tình phủ nhận năng lực, khiến họ cảm thấy mình yếu kém.
Không chỉ vậy, sự quan tâm sai cách này còn thể hiện qua những món quà đi kèm lời nhắc ân tình, hay cách an ủi bằng việc đem người khác ra so sánh.
Dù xuất phát từ ý tốt, những hành động này vẫn có thể khiến người nhận cảm thấy khó chịu và không được tôn trọng.
Lời khuyên chỉ có giá trị khi đúng hoàn cảnh và người nghe sẵn sàng ghi nhận. Liên tục “giảng đạo lý” dễ gây phản cảm, khó chịu cho đối phương
Nghịch lý là khi người ta thực sự cần lời khuyên, lại không nhận được. Còn khi không cần, lại nhận quá nhiều lời khuyên bị vô duyên.
Có những kiểu giúp đỡ khiến ta khó chịu, đôi khi là thái độ đi kèm và nói những câu kiểu như: “có vậy mà cũng không biết làm”, “sao không làm như này như kia”… khiến ta cảm thấy bị xem thường.
Xâm phạm ranh giới cá nhân dưới danh nghĩa ‘thân thiết’
Đó là khi một người tự cho phép mình vượt quá giới hạn của người khác chỉ vì nghĩ rằng “thân thì không sao”.
Chẳng hạn như những cái ôm hay sự đụng chạm cơ thể mà đối phương không thực sự thoải mái, hoặc việc tự ý chia sẻ thông tin cá nhân, thành tích, hay những câu chuyện riêng tư mà chưa được cho phép.
Những hành động này thường xuất phát từ sự vô tư hoặc hào hứng tức thời, nhưng lại dễ khiến đối phương cảm thấy bị xâm phạm, đặc biệt với những người hướng nội.
Chẳng hạn, khi ai đó chỉ đơn giản bị góp ý hoặc bị nhắc nhở trong công việc rồi mọi thứ vẫn được giải quyết bình thường, thì có người lập tức an ủi quá mức, kiểu như “đừng buồn nhé” hay nhìn bằng ánh mắt thương hại.
Dù xuất phát từ ý tốt, nhưng đôi khi lại khiến người trong cuộc cảm thấy khó chịu, vì vấn đề vốn không nghiêm trọng đến mức phải được “an ủi”. Thay vì giúp họ thoải mái hơn, nó lại vô tình làm câu chuyện trở nên nặng nề, khiến người khác thấy bị “làm quá”.
Nếu không thể giúp người khác thay đổi trong thời gian ngắn, thì cũng không liên tục nhắc lại hay góp ý một cách nặng nề. Ví dụ như những lời “góp ý” về ngoại hình, cách ăn mặc hay gu thẩm mỹ của người khác được nói ra với lý do “để họ biết mà sửa”.
Không phải lúc nào góp ý cũng mang tính xây dựng. Khi lời nói mang nhiều sự chê bai hơn là ý tốt giúp người khác thay đổi, người nghe rất dễ cảm nhận đó là sự miệt thị thay vì góp ý. Vì vậy, ranh giới giữa góp ý và làm tổn thương đôi khi rất mong manh.
Có những lời khuyên nghe qua tưởng là góp ý chân thành, nhưng thực ra không phải thế. Đằng sau lời nói nghe là “khuyên nhủ” nhưng lại mang tính chê bai, làm người nghe dễ cảm thấy lung lay ý chí.
Janet Z, 32 tuổi, ở bang Utah, sinh ra trong một nhánh ly khai của giáo phái Mormon. Nhóm này từng do Warren Jeffs - tội phạm tình dục từng bị FBI truy nã - điều hành.
Tại thành phố Salt Lake, Janet sống cùng cha, mẹ ruột và bốn người mẹ kế. Cô là người con thứ 25 trong số 45 anh chị em. Đại gia đình sống chung trong ngôi nhà có 13 phòng ngủ và 15 phòng tắm.
"Từ nhỏ, tôi được dạy việc chung chồng là một đặc ân", Janet nói. Cô cho biết trong cộng đồng này, người cha là lãnh đạo tuyệt đối. Quyền lực đó sẽ chuyển giao sang người chồng khi con gái kết hôn.
Do sống biệt lập, Janet và các anh chị em được mẹ ruột và các chị lớn dạy học tại nhà. Ngày học bắt đầu từ 8h sáng với một tiếng học kinh thánh, sau đó đến các môn Văn học, Toán và Lịch sử cho đến 15h30.
Năm 2010, do số lượng trẻ trong nhà quá đông, các em của Janet mới được đến trường. Riêng cô ở nhà phụ việc nội trợ và tốt nghiệp qua một chương trình học trực tuyến.
Cô được định hướng sẽ bước vào một cuộc hôn nhân sắp đặt khi 20 tuổi. Việc hẹn hò bị cấm tuyệt đối. Khi đến tuổi lập gia đình, Janet trò chuyện với những người đã kết hôn trước đó. Cô nhận ra những người vợ lẽ xung quanh đều gặp khó khăn về tâm lý khi chung chồng. "Họ kể việc sống chung nhà với nhiều phụ nữ khác rất khó khăn. Cảm giác đó giống như nhìn chồng ngoại tình ngay trước mặt mà không thể làm gì", Janet kể.
Năm 2014, Janet thông báo với gia đình việc sẽ chuyển đến trung tâm thành phố Salt Lake để sống tự lập. Cha cô phản đối và cho rằng cô sẽ không có tương lai nếu rời khỏi nhóm. Bất chấp sự ngăn cản, Janet vẫn dọn khỏi nhà.
Trong giai đoạn đầu, cô bị gia đình cắt hỗ trợ tài chính, phải tự bươn chải để hòa nhập với "thế giới thực" bên ngoài. Cô tìm việc làm, học cách xây dựng các mối quan hệ xã hội mới và phải trải qua quá trình trị liệu tâm lý để chữa lành những tổn thương do môi trường cũ để lại. Sự dũng cảm của Janet cùng với việc hai người anh trai ruột là Clayne và Calvin Wayman cũng quyết định rời bỏ giáo phái về sau đã trở thành động lực lớn giúp mẹ ruột cô thức tỉnh và từ bỏ đức tin vào nhóm đa thê này.
Đến nay, sau hơn một thập kỷ thoát khỏi cộng đồng, Janet đã có cuộc sống tự do. Phần lớn chị em gái của Janet hiện đã rời giáo phái, trong khi các anh em trai của cô vẫn ở lại.
Chồng của Janet là anh Lorin Zitting, cũng có gốc gác từ giáo phái nhưng đã thoát ly. Cuộc hôn nhân của cô theo chế độ một vợ một chồng, được xây dựng dựa trên sự tự do, tôn trọng và bình đẳng.
Hiện tại, Janet làm nội trợ, nhà sáng tạo nội dung và chủ kênh podcast Manifest More Magic. Trên các nền tảng mạng xã hội, Janet thường xuyên chia sẻ về sự đồng hành, thấu hiểu của chồng trong những giai đoạn cô gặp khó khăn về sức khỏe tinh thần, đánh dấu việc cô đã hoàn toàn làm chủ được hạnh phúc của riêng mình.
Vậy tại sao không thể là mạng xã hội phiên bản trẻ em Việt Nam? Không phải cấm đoán mà là chúng ta đang tạo ra không gian phù hợp với lứa tuổi, bảo vệ sự phát triển toàn diện trong khi vẫn khuyến khích các em làm quen với công nghệ.
1. Cốt lõi của giải pháp là bắt buộc tách biệt tài khoản. Các nền tảng mạng xã hội phổ biến như TikTok, Facebook, Instagram, YouTube... phải triển khai chế độ "dưới 16 tuổi Việt Nam" riêng biệt. Việc xác thực độ tuổi kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo nhận diện khuôn mặt và thông tin từ căn cước công dân gắn chip.
Trẻ em chỉ được phép truy cập phiên bản này. Khi hệ thống phát hiện tài khoản người dùng dưới 16 tuổi đang cố truy cập phiên bản toàn cầu, tài khoản đó sẽ tự động bị khóa hoặc chuyển hướng ngay lập tức. Cách làm này không mới, đã có quốc gia áp dụng nguyên tắc tương tự và Việt Nam hoàn toàn có cơ sở pháp lý từ các luật đã ban hành.
Phiên bản mạng xã hội này phải được thiết kế chống nghiện từ gốc rễ. Không còn sử dụng vô tận, lướt không ngừng như hiện nay.
Trẻ em chỉ được xem nội dung theo chủ đề đã chọn hoặc từ bạn bè thực trong danh sách được phê duyệt. Thời lượng video tối đa chỉ 60 giây, livestream không được phép hoạt động nếu không có giám sát của người lớn.
2. Quan trọng nhất là chuyển hướng từ "tiêu thụ" sang "tạo ra". Nền tảng sẽ ưu tiên và khuyến khích nội dung mà trẻ tự làm như quay video học tập, kể chuyện dân gian, ghi lại thí nghiệm khoa học đơn giản tại nhà, trình bày tranh vẽ, biểu diễn nghệ thuật truyền thống hay chia sẻ kỹ năng sống. Những nội dung giải trí thuần túy sẽ bị hạn chế nghiêm ngặt.
Có thể tích hợp trò chơi giáo dục. Trẻ hoàn thành thử thách thực tế sẽ nhận huy hiệu ảo. Chẳng hạn chụp ảnh và báo cáo thí nghiệm trồng rau sạch tại nhà, phỏng vấn ông bà về truyền thống gia đình, học và thực hành một điệu múa dân gian rồi quay lại chia sẻ. Những hoạt động này không chỉ giữ chân trẻ mà còn rèn luyện kỹ năng, kết nối trong đời sống thực.
Việc loại bỏ các yếu tố gây nghiện như sử dụng vô tận, thông báo liên tục và nội dung kích thích mạnh... cần có quy định pháp lý bắt buộc các nền tảng tuân thủ khi cung cấp dịch vụ tại Việt Nam. Chúng ta đã có tiền lệ thành công với nhiều quy định về nội dung và dữ liệu.
Các nền tảng nước ngoài muốn hoạt động tại Việt Nam phải đóng phí cấp phép hoặc trích phần trăm doanh thu quảng cáo để hỗ trợ duy trì nền tảng. Các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam hay đơn vị truyền thông trong nước được ưu đãi phát triển tính năng, nội dung và mở rộng hệ thống, thúc đẩy ngành công nghệ nội địa.
Ngày 28/3, ông Lim bắt đầu hành trình chạy bộ vòng quanh bán đảo Malaysia trong 90 ngày, qua 11 bang. Mỗi ngày, ông thức dậy lúc 4h30, bắt đầu chạy từ 6h sáng để hoàn thành mục tiêu 25-35 km. Trên suốt chặng đường dài 2.200 km ấy, ông luôn mang bức ảnh của bà Goh Joo Lee - người vợ vừa qua đời - trong balo, như một cách thực hiện lời hứa sẽ luôn đồng hành cùng nhau.
"Người ta thường nói thời gian sẽ chữa lành mọi vết thương, nhưng điều đó không hoàn toàn đúng. Bạn không thể đơn độc bước tiếp, mà phải mang theo ký ức về người ấy trên mọi chặng đường", ông Lim nói.
Ông Lim là kỹ sư viễn thông đã nghỉ hưu. Biến cố ập đến vào cuối năm 2023. Ngay sau khi hoàn thành một giải chạy bán marathon (21,1 km), bà Goh đau bụng dữ dội. Ban đầu, bác sĩ nghi ngờ sỏi mật, nhưng đến tháng 4/2024, bà được chẩn đoán mắc ung thư túi mật giai đoạn cuối. Dù đã sang Australia để điều trị, bà Goh vẫn không qua khỏi và trút hơi thở cuối cùng vào tháng 8 cùng năm.
"Đôi khi tôi tự dằn vặt bản thân và oán trách bác sĩ, nhưng tôi hiểu điều đó cũng không thể thay đổi được thực tại", ông ngậm ngùi.
Thay vì chìm trong tuyệt vọng, ông Lim tìm đọc sách của những người cùng cảnh ngộ. Cuốn hồi ký của tác giả Laurence Carter kể về chuyến đi bộ tưởng nhớ người vợ qua đời vì ung thư đã chạm đến trái tim, thôi thúc ông xỏ giày xuống đường. "Chạy bộ giúp tôi giải tỏa cảm xúc. Khi chạy đường dài, tôi có thời gian để suy nghĩ, chiêm nghiệm và tự chữa lành", ông nói.
Điểm xuất phát và kết thúc hành trình của ông Lim là Home of Hope (bang Penang) - một mái ấm nuôi dưỡng trẻ em ung thư. Tại các trạm dừng nghỉ, ông phối hợp với Hội Ung thư Quốc gia Malaysia tổ chức các sự kiện cộng đồng. Mục tiêu của chuyến đi không chỉ là tưởng nhớ vợ, mà còn nhằm quyên góp 600.000 ringgit (150.000 USD) hỗ trợ bệnh nhân ung thư. Đến nay, số tiền ủng hộ đã lên tới gần 50.000 ringgit.
Biết đến câu chuyện xúc động này, nhiều nhãn hàng thể thao ngỏ ý tài trợ trang thiết bị cho cá nhân ông Lim. Tuy nhiên, ông từ chối và đề nghị họ dùng nguồn lực đó hỗ trợ thành lập các câu lạc bộ chạy bộ địa phương, nhằm lan tỏa tinh thần rèn luyện sức khỏe.
Dự kiến, hành trình 2.200 km của ông Lim sẽ kết thúc vào ngày 22/6 - đúng sinh nhật 67 của ông.
