Từ cái cảnh lụi hụi nấu nồi cơm nhỏ xíu trong căn phòng trọ Sài Gòn, ăn qua loa cho xong bữa, về tới nhà là thành #cơmnhà thiệt sự – có người nấu, có người chờ, có tiếng cười nói rôm rả, nghe mà ấm lòng muốn rơi nước mắt.
Quê tôi ở một xóm nhỏ miền Tây, xứ sen hồng – trước nhà là con rạch nước đục phù sa, sau nhà là mấy liếp rau xanh rì. Xe vừa quẹo vô đầu xóm là tôi thấy lòng mình nhẹ hẳn, như trút được nguyên bao nhiêu mệt mỏi trên thành phố.
Ở TP.HCM, có khi chạy xe ngoài đường đông nghẹt, nghe còi inh ỏi, đầu óc lúc nào cũng căng như dây đàn. Vậy mà chỉ cần về tới cổng nhà, nghe tiếng má với câu chào quen thuộc, “về rồi hả con”, là tự nhiên thấy mọi thứ dịu xuống.
Bữa cơm quê không có gì cao sang mà sao ngon lạ. Ba tôi hay tranh thủ buổi sáng đi vợt hến dưới rạch. Ba nói: “Hến này tươi ăn mới ngọt”, rồi cười cười, tay còn dính bùn mà mặt thì khoái chí. Má thì ở trong bếp, lụi hụi rửa rau, nấu nồi canh chua thơm phức. Còn ngoại tôi, lúc nào cũng ngồi cái ghế gỗ cũ, chậm rãi nhìn con cháu, lâu lâu chen vô một câu: “Ăn nhiều vô con, ốm quá trời”.
Có bữa cơm chỉ có cá kho, dĩa rau luộc, chén nước mắm dầm ớt, vậy mà ngồi ăn, tôi thấy ngon hơn bất cứ món nào ngoài quán. Cá kho đậm đà, thịt săn, nước kho sền sệt. Má còn để thêm dĩa xoài chín vàng ươm, ăn kèm nghe vừa ngọt vừa béo, đúng cái kiểu “đặc sản nhà làm” mà đi đâu cũng không kiếm được. Tôi vừa ăn vừa xuýt xoa, ba nhìn qua cười: “Ở trên đó có ăn được vầy không con?”. Tôi chỉ biết lắc đầu.
Ở TP.HCM, nhiều khi ăn một mình riết rồi quen. Mở điện thoại lên coi cái gì đó, ăn cho qua bữa, xong rồi lại lao vô công việc. Không ai hỏi ngon không, cũng không có ai gắp cho miếng cá, chan thêm miếng canh. Mọi thứ nó gọn gàng, nhanh chóng, mà cũng lạnh lẽo dữ lắm.
Ở quê, bữa cơm kéo dài hơn bình thường. Ăn xong rồi vẫn ngồi đó, nói chuyện này chuyện kia. Ba kể chuyện xóm làng, má hỏi thăm công việc trên thành phố, ngoại thì lâu lâu chen vô nhắc chuyện hồi xưa. Có khi chỉ là mấy câu chuyện đơn giản vậy thôi, mà tôi nghe hoài không chán. Tại lâu rồi, tôi mới có lại cái cảm giác “được thuộc về chốn quê”.
Mỗi lần về quê, tôi hay tự nhủ: “Lần này ở lâu lâu chút”. Mà rồi cũng vài bữa là phải đi. Sài Gòn còn công việc, còn trách nhiệm, còn bao nhiêu thứ đang chờ. Ngày lên lại thành phố, má gói cho mớ đồ ăn, ba dặn dò đủ thứ, Ngoại thì đứng nhìn theo, ánh mắt hiền mà buồn buồn. Tôi quay xe đi mà lòng cứ nặng trĩu.
Trên đường trở lại, tôi biết rồi mình sẽ lại quay về với những bữa ăn vội vàng. Nhưng trong lòng tôi, cái vị cơm quê vẫn còn đó. Cái vị cá kho đậm đà, cái ngọt của xoài chín, cái ấm áp của tiếng cười bên mâm cơm… nó theo tôi lên tới tận Sài Gòn, len vô từng ngày bận rộn.
Có người hỏi tôi, sao cứ thích về quê hoài vậy. Tôi cười, trả lời vui: “Về ăn cơm”. Nhưng thiệt ra, đâu chỉ là ăn. Là về để thấy mình vẫn còn một nơi để thương, để nhớ. Là về để biết, dù ngoài kia có mệt cỡ nào, thì vẫn có một mâm cơm chờ mình, có ba má, có ngoại, có một mái nhà luôn mở cửa.
Với tôi – một thằng con trai miền Tây đi làm xa – hạnh phúc nhiều khi chỉ là vậy thôi – một bữa cơm nhà, ăn cho no bụng, rồi cười cho đã lòng.
Đặc biệt là nhóm đối tượng đang gặp vấn đề tâm lý, dễ bị tác động và thiếu khả năng tự sàng lọc thông tin. Có giải pháp căn cơ nào cho vấn đề này không?
Các "phòng" mai mối trên TikTok đang thu hút nhiều người xem. Bên cạnh những "phòng" đem lại kết quả tốt đẹp, cũng có nhiều "phòng" làm đủ chiêu trò câu người tham gia, kể cả trẻ vị thành niên. Từ những buổi livestream kết đôi trực tuyến đến các nhóm kín học làm người lớn, không ít trẻ bị cuốn vào tình yêu qua mạng, kéo theo nhiều hệ lụy đáng lo ngại.
Đã hơn 23h đêm, nhưng phòng livestream của TikToker G. vẫn sôi nổi. Ngoài chủ phòng, trên "ghế nóng" còn có 5 người đàn ông trung niên đang sốt sắng chờ nhân vật nữ tiếp theo vào phòng để bắt đầu màn kết đôi. Dù đã khuya, phiên livestream này vẫn thu hút gần 2.000 người xem trực tuyến.
Nhân vật nữ tiếp theo được mời lên ghế trong một phiên livestream kết đôi trên TikTok là tài khoản C.P., cô bé tự giới thiệu tên thật là M., cầm điện thoại quay thẳng vào gương mặt mình. Thấy cô bé còn nhỏ tuổi, một người đàn ông trong phòng lên tiếng: "Mẹ con đâu, cho chú gặp mẹ con đi".
M. cười, đưa camera về phía người phụ nữ đang ngồi gần đó, người phụ nữ được giới thiệu tên H. vừa lộ diện thì một người đàn ông khác lập tức buông lời trêu: "Hello chị mẹ, chị mẹ đẹp gái dữ vậy ta, con rể nè, con rể sinh năm 1985". Không khí trong phòng trở nên rộn ràng với những tiếng cười và lời tung hứng.
Câu chuyện tiếp tục được đẩy xa khi M. cho biết ba mình đi công việc nhiều ngày chưa về. Chủ phòng thông tin thêm cô bé đã nghỉ học từ lớp 6. Dù vậy, M. vẫn thoải mái trò chuyện, thậm chí nói nếu các "chú" xuống chơi sẽ mời một chầu nhậu linh đình, dù cô bé còn non choẹt.
Cuộc trò chuyện dần chuyển sang những câu đùa mang tính trêu ghẹo, một người đàn ông nói: "Con rể lớn hơn mẹ 3 tuổi rồi, vậy phải kêu mẹ vợ bằng em hả?". Không khí cuộc mai mối bỗng chững lại vì sự lúng túng, nhưng nhanh chóng bị phá vỡ bởi những tràng cười và sự cổ vũ từ chủ phòng.
Chủ phòng tiếp tục thúc đẩy màn kết đôi khi hỏi: "Con có chịu chú C. không? Nếu chịu thì chú xuống gặp bỏ lễ cưới con, hồi đó mẹ con cũng cưới ba con sớm mà"... Bên cạnh sự hưởng ứng, một số người xem bắt đầu bày tỏ lo ngại, cho rằng cô bé chỉ khoảng 13 - 14 tuổi.
Thấy con trai đang học lớp 7 dạo này thường xuyên ôm điện thoại vào phòng riêng, chị Huỳnh Mai Hoa (TP.HCM) bắt đầu để ý. Sau khoảng một tuần quan sát, chị quyết định kiểm tra điện thoại của con và không khỏi bất ngờ khi phát hiện con trai mình đang tham gia nhiều hội nhóm 18+ trên Facebook.
"Con trai tôi thích chơi game, tôi đồng ý vì cháu cũng cần giải trí sau những giờ học căng thẳng, miễn sao đừng bỏ bê học hành là được. Tuy nhiên, gần đây thói quen sử dụng điện thoại của con thay đổi rõ rệt, tôi kiểm tra điện thoại mới biết con dành phần lớn thời gian để tương tác trong các nhóm trên Facebook", chị Hoa chia sẻ.
Càng bất ngờ hơn khi chị Hoa phát hiện nội dung trao đổi trong các nhóm mà con trai tham gia xoay quanh những chủ đề như "kinh nghiệm yêu đương", "tâm sự tuổi mới lớn", "tập làm chuyện người lớn",... Các thành viên sử dụng ngôn ngữ riêng, nhiều đoạn hội thoại mang tính đùa cợt, gợi mở đến... đỏ mặt.
Không chỉ dừng lại ở việc đọc, con trai chị Hoa còn tham gia bình luận trong các chủ đề đang được thảo luận. "Tôi không nghĩ con mình lại tham gia những nhóm như vậy. Khi hỏi thì cháu nói chỉ vào xem cho biết vì tò mò", chị Hoa không giấu sự lo lắng vì không thể kiểm soát được những nội dung, thông tin không phù hợp lứa tuổi mà con sẽ tìm hoặc được tiếp cận trên mạng xã hội.
Tương tự, chị Lê Thị Thắm (TP.HCM) cũng phát hiện con gái đang học lớp 8 tham gia nhiều hội nhóm có nội dung "tập tành làm người lớn". Vì con là con gái, chị càng lo lắng. "Các nhóm này thường hoạt động dưới dạng kín hoặc riêng tư, yêu cầu xét duyệt thành viên trước khi tham gia. Nội dung đăng tải rất đa dạng, từ chia sẻ cá nhân đến những chủ đề tò mò của tuổi dậy thì, người lớn đọc còn thấy ngại", chị Thắm nói.
Chỉ cần một số thao tác trên mạng xã hội, chúng tôi đã ghi nhận những hội nhóm dạng này đang tồn tại rất nhiều. Với cách tổ chức kín, nội dung được chia sẻ tự do trong phạm vi nhóm nên đang dần trở thành không gian trao đổi riêng tư của các bạn nhỏ mà phụ huynh khó tiếp cận nếu không trực tiếp kiểm tra thiết bị của con.
--------------------------------
Tưởng chỉ trò đùa trên mạng, nhưng các hội nhóm "ghét cha mẹ" vẫn tồn tại với số lượng thành viên đông đảo. Từ chia sẻ bức xúc cá nhân đến tranh luận về mâu thuẫn gia đình.
Giáo dục hòa nhập cho đến nay vẫn thường bị hiểu khá đơn giản là đưa sinh viên khuyết tật vào học chung trường, chung lớp với sinh viên không có khuyết tật. Nhưng việc được chấp nhận vào học không đồng nghĩa với được hòa nhập.
Một sinh viên có thể hiện diện trong lớp học, nhưng vẫn bị loại trừ khỏi những cơ hội học tập.
Trong gần 5 năm làm công việc hỗ trợ sinh viên khuyết tật tại một trường đại học quốc tế, tôi đã đồng hành cùng nhiều sinh viên với những dạng khuyết tật và tình trạng sức khỏe rất khác nhau. Mỗi bạn là một câu chuyện riêng, với những khó khăn rất riêng trong học tập và sinh hoạt, và với những nhu cầu hỗ trợ cũng rất riêng.
Tôi vẫn nhớ một bạn sinh viên khiếm thị bối rối trong lớp khi giảng viên bất ngờ yêu cầu tất cả sinh viên phải liên tục di chuyển từ bàn này sang bàn khác và trả lời những câu hỏi trắc nghiệm chỉ trong 30 giây - khoảng thời gian quá ngắn để người hỗ trợ kịp đọc đáp án cho bạn lựa chọn.
Tôi nhớ một sinh viên sử dụng xe lăn học rất giỏi nhưng chưa từng một lần được tham gia ngày hội thể thao cùng bạn bè, chỉ vì tất cả các hoạt động đều mặc định đòi hỏi thể lực và không ai nghĩ tới việc thiết kế để em có thể tham gia.
Tôi cũng nhớ những sinh viên rối loạn phổ tự kỷ, hoặc có rối loạn ngôn ngữ, hoảng hốt mỗi khi nhìn thấy yêu cầu phải thuyết trình trước lớp. Những tình huống ấy cho thấy rào cản không chỉ nằm ở cơ thể hay tình trạng sức khỏe của người học, mà còn nằm ở cách môi trường học tập được thiết kế.
Cũng cần nói rõ rằng đây không chỉ là vấn đề của riêng sinh viên khuyết tật. Giáo dục hòa nhập thực chất cần nhìn thấy sự giao thoa giữa khuyết tật với những yếu tố khác như giới, điều kiện kinh tế, nơi sinh sống và cơ hội tiếp cận dịch vụ.
Khi cơ hội giáo dục bị hạn chế, cơ hội việc làm cũng bị thu hẹp theo.
Năm 2023, tỉ lệ tham gia lực lượng lao động của người khuyết tật chỉ là 23,9%, thấp hơn rất nhiều so với mức 77,4% ở người không khuyết tật; khoảng cách này đặc biệt lớn ở nhóm tuổi 18-40.
Nói cách khác, khuyết tật là một trong những "phép thử" rõ ràng nhất để nhìn ra liệu một hệ thống giáo dục có thực sự sẵn sàng cho sự đa dạng, hay vẫn đang âm thầm ưu tiên một nhóm người học "kiểu mẫu" và bỏ lại phía sau những người khác.
Các cơ sở giáo dục hiện nay thường coi việc tạo cơ hội học tập công bằng cho sinh viên khuyết tật chủ yếu là những điều chỉnh đơn lẻ cho từng cá nhân khi có yêu cầu.
Những điều chỉnh này dĩ nhiên rất cần thiết: thêm thời gian làm bài cho sinh viên có khó khăn về vận động; cung cấp tài liệu điện tử cho sinh viên khiếm thị; cho phép trình bày theo hình thức phù hợp hơn với sinh viên có khó khăn về giao tiếp.
Nhiều sinh viên sẽ không thể học tập hoặc hoàn thành chương trình nếu không có những hỗ trợ đó. Nhưng nếu hòa nhập chỉ phụ thuộc vào việc sinh viên phải tự giải trình, tự chứng minh và lặp đi lặp lại khó khăn của mình với từng môn học, từng giảng viên, thì gánh nặng vẫn đang được đặt nhiều hơn lên vai người học mà không có những cân nhắc chủ động từ phía hệ thống.
Trong bối cảnh Việt Nam, không phải sinh viên nào cũng dễ dàng có giấy tờ xác nhận "loại khuyết tật", đặc biệt với những tình trạng như khuyết tật học tập, rối loạn phát triển thần kinh hay các vấn đề sức khỏe tâm thần.
Bên cạnh đó là những định kiến rất quen thuộc: rằng người xin hỗ trợ là "yếu đuổi", là "không đủ cố gắng", là "không đủ năng lực", thậm chí là đang đòi hỏi sự ưu ái quá mức. Chính những rào cản đó khiến nhiều sinh viên chọn im lặng, tự xoay xở một mình, cho đến khi các em kiệt sức hoặc bị bỏ lại phía sau.
Khi một hệ thống được thiết kế mà phụ thuộc quá nhiều vào các điều chỉnh cho từng cá nhân, thì sẽ luôn có rất nhiều sinh viên không bao giờ đi được đến bước nhận hỗ trợ. Đó là lý do vì sao giáo dục hòa nhập cần vượt lên trên những câu chuyện về sự cảm thông và những hỗ trợ mang tính "chữa cháy".
Điều chúng ta cần nói đến nhiều hơn là việc chủ động thiết kế hoạt động dạy học để thúc đẩy hòa nhập công bằng ngay từ đầu.
Giảng viên cần chuẩn bị tài liệu ở các định dạng tiếp cận hơn; sử dụng nhiều cách truyền đạt khác nhau thay vì chỉ dựa vào một hình thức duy nhất; thiết kế các hoạt động học tập linh hoạt để sinh viên có thể tham gia bằng nhiều cách; và xây dựng các hình thức đánh giá hơn để người học thể hiện được năng lực thực sự của mình.
Khi một lớp học được thiết kế theo hướng đó, không chỉ sinh viên khuyết tật được hưởng lợi. Sinh viên có lo âu, trầm cảm, rối loạn phổ tự kỷ hay giảm chú ý, bệnh lý mãn tính, hay đơn giản là có những cách học khác với số đông, cũng có thêm cơ hội để học tốt hơn. Hòa nhập không phải là sự ưu tiên dành cho một nhóm nhỏ; đó là cách làm giáo dục tốt hơn cho tất cả mọi người.
Nhưng để làm được điều đó, không thể chỉ trông chờ vào thiện chí của một vài giảng viên hay nỗ lực của một phòng ban chuyên trách.
Giảng viên và cán bộ nhân viên cũng cần được hỗ trợ một cách thực chất: được tập huấn, được cung cấp tài liệu, được tạo điều kiện về thời gian và cơ chế để linh hoạt hơn trong giảng dạy và đánh giá.
Sẽ là không đủ nếu chúng ta chỉ nói với giảng viên rằng họ cần phải "tạo điều kiện cho sinh viên nhiều hơn" mà không đi kèm với những hỗ trợ tương xứng.
Hòa nhập không nên là gánh nặng riêng của sinh viên khuyết tật, cũng không nên trở thành phần việc "làm thêm" của giảng viên. Đó phải là trách nhiệm chung của cả một cơ sở giáo dục.
Khi ngày càng nhiều sinh viên có cơ hội bước vào giảng đường đại học, sự đa dạng trong lớp học cũng sẽ ngày càng trở thành một thực tế hiển nhiên. Và khi đó, hòa nhập không thể tiếp tục được xem là sự ban ơn cho một nhóm thiểu số. Nó cần được nhìn nhận đúng như bản chất: một thước đo quan trọng của chất lượng giáo dục và của mức độ tiến bộ của một xã hội.
Triển lãm thiếu nhi "Thanh thiếu nhi hành động ứng phó với biến đổi khí hậu" do Hội đồng Đội Trung ương phối hợp với tổ chức Plan International tổ chức tối 29-5 tại Hà Nội. Tại đây, "Moon" Trần Tân Anh giới thiệu thông điệp của thiếu nhi cả nước về hành động, sáng tạo, góp phần xây dựng tương lai xanh trước biến đổi khí hậu.
Triển lãm là một trong chuỗi hoạt động "Ngày hội Thế giới tuổi thơ lần thứ 27", diễn ra từ hôm nay 29-5 đến 1-6-2026.
Trần Tân Anh (Moon) sinh năm 2013, là diễn viên nhí, người mẫu, MC nổi tiếng có ảnh hưởng lớn trong giới trẻ, đặc biệt là thế hệ Gen Alpha. Cô bé từng thủ vai nhiều phim truyền hình chiếu ở giờ "vàng" trên VTV như Hành trình công lý, Cách em 1 milimet...
Moon cũng là một TikToker có hơn 98.000 người theo dõi. Cô bé luôn là đại diện cho hình ảnh tích cực, đam mê với nghệ thuật và thành tích học tập nổi bật được phụ huynh ủng hộ.
Tại buổi triển lãm, Moon giới thiệu cho khách mời và thiếu nhi về thông điệp ứng phó biến đổi khí hậu, về những sáng kiến nổi bật của thiếu nhi cả nước về chủ đề này.
Triển lãm trưng bày 20 bức tranh của thiếu nhi Tuyên Quang với chủ đề ứng phó với biến đổi khí hậu. Những bức tranh hồn nhiên, đầy cảm xúc của thiếu nhi miền núi bày tỏ tâm tư, suy nghĩ của các em về thiên nhiên xanh, về tình yêu môi trường và cả những lo lắng trước thiên tai, lũ lụt...
"Moon" Trần Tân Anh tự tin giới thiệu về những thông điệp của thiếu nhi được chung tay bảo vệ môi trường bằng những việc nho nhỏ như trồng cây xanh, tiết kiệm điện, nước, hạn chế rác thải nhựa...
Bên cạnh những bức tranh hồn nhiên, đầy cảm xúc ấy, Tân Anh thuyết minh mô hình sáng tạo của thiếu nhi Quảng Trị. Đây là mô hình dùng đèn năng lượng mặt trời để bẫy côn trùng hại lúa cho bà con nông dân.
Các em đưa ra mô hình rất đơn giản nhưng hiệu quả là dùng năng lượng mặt trời thắp sáng ở cánh đồng để bẫy côn trùng gây hại, giảm sử dụng thuốc trừ sâu.
"Thông qua không gian triển lãm hôm nay, chúng cháu mong muốn gửi đi thông điệp rằng: dù ở bất kỳ độ tuổi nào, mỗi người đều có thể góp phần bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu bằng những hành động nhỏ nhưng thiết thực" - Tân Anh nói.
Ông Trần Quang Đông - Thứ trưởng Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch - cho hay "Ngày hội Thế giới tuổi thơ lần thứ 27" diễn ra từ ngày 29-5 đến ngày 1-6 năm nay có nhiều hoạt động phong phú, hấp dẫn cho thiếu nhi.
Đó là các chương trình nghệ thuật, giao lưu cùng nghệ sĩ, trình diễn thời trang thiếu nhi, chiếu phim hoạt hình, các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, giáo dục kỹ năng sống, giới thiệu nghề thủ công truyền thống, mỹ thuật, trò chơi dân gian và các hoạt động tương tác dành cho trẻ em và gia đình.
Các hoạt động này mang lại giá trị cao, có ý nghĩa giáo dục toàn diện cho các cháu thiếu niên, nhi đồng.
Thông qua các chương trình nghệ thuật, các không gian sáng tạo và hoạt động tương tác, các em được tiếp cận gần hơn với văn hóa truyền thống dân tộc, nghệ thuật thủ công, các giá trị lịch sử, tinh thần sẻ chia, lòng nhân ái và ý thức trách nhiệm với cộng đồng.
"Ngày hội cũng là dịp để chúng ta cùng nhìn nhận sâu sắc hơn vai trò của văn hóa, nghệ thuật trong quá trình hình thành nhân cách và phát triển tâm hồn trẻ thơ. Một môi trường văn hóa lành mạnh, nhân văn sẽ là nền tảng quan trọng để trẻ em phát triển toàn diện, trở thành những công dân có tri thức, có trách nhiệm, có lòng yêu nước và khát vọng cống hiến cho đất nước trong tương lai" - Thứ trưởng Đông nói.
