‘Xin lỗi, cảm ơn nhiều người nhưng chưa từng nói với ba mẹ’

Trường học cần làm gì để bảo vệ năng lực suy nghĩ độc lập của con người trước sức mạnh của AI?

Giảng dạy đại học, tôi thấy một số sinh viên không thể tự tin trả lời những vấn đề khá đơn giản bởi thói quen xử lý tất cả các dạng bài tập hay câu hỏi của giảng viên bằng AI.

Như khi tôi trình chiếu một đoạn quảng cáo nổi tiếng và hỏi về cảm nhận cá nhân, ngay lập tức một số em thao tác trên máy nhờ các "trợ lý AI" phân tích những tầng ý nghĩa của quảng cáo. Dù cảm nhận, cảm xúc cá nhân là dạng câu hỏi vốn không phân định đúng - sai và rất cần góc nhìn đa chiều từ người học.

Khi sinh viên có thể nhận được câu trả lời trọn vẹn chỉ sau vài giây nhờ công cụ AI hỗ trợ, quá trình vật lộn với vấn đề, tìm kiếm dữ liệu, suy đoán hay phản biện..., vốn là cốt lõi của tư duy, đã bị rút ngắn, thậm chí bị bỏ qua.

Và không chỉ có sinh viên. Gần đây tại hội thảo có chủ đề "Khi sinh viên dùng AI: Phát hiện, đánh giá và xử lý ra sao", một học giả đã chia sẻ câu chuyện về học viên cao học lập bảng hỏi nghiên cứu trông có vẻ rất chỉn chu, mạch lạc. Tuy nhiên khi được hỏi, học viên này lại không thể lý giải vì sao mình chọn cách tiếp cận đó, cũng không đủ khả năng phản biện những câu hỏi mở rộng từ chính đề tài của mình.

Đây là hậu quả của quá trình sử dụng AI tạo ra sản phẩm nghiên cứu một cách thụ động. Một giáo sư nói vui rằng sinh viên bây giờ đã có thể nộp bài luận dựa trên nền tảng học thuật "cao siêu" nào đó... mà chính ông nghiên cứu mấy chục năm cũng chưa từng nghe qua. Nhưng khi kiểm chứng lại phát hiện các lý thuyết trên hoàn toàn không có thật, tài liệu tham khảo bị AI ngụy tạo.

Không thể phủ nhận được sức mạnh của AI với câu trả lời có cấu trúc rõ ràng, trình bày hợp logic, thậm chí mang dáng dấp của những công trình học thuật được nghiên cứu kỹ lưỡng. Và chính điều này khiến người học mất cảnh giác, tin rằng cỗ máy AI biết tư duy, biết suy nghĩ nghiêm túc dựa trên bộ dữ liệu khổng lồ do con người cung cấp.

Tuy nhiên trên thực tế, nội dung do AI tạo ra có khả năng che giấu các sai lệch rất tinh vi. Hiện tượng đó được các nhà khoa học gọi là "AI hallucination" (tạm dịch: ảo giác AI) - hệ thống tạo ra thông tin sai lệch, không có thật nhưng được diễn giải rất hợp lý và thuyết phục.

Tuy vậy, theo tôi, hiện tượng ảo giác AI không hẳn là tín hiệu đáng sợ, mà ngược lại nó phơi bày một giới hạn quan trọng: AI vẫn chưa thay thế được năng lực tư duy phản biện của con người.

Khi người học đối diện với các "sai lệch tinh vi" từ AI, họ buộc phải quay lại với chính năng lực tư duy của mình để kiểm chứng câu trả lời, đọc sâu và tìm ra đáp án. Ở góc nhìn này, AI có thể trở thành loại công cụ buộc con người phải tỉnh táo hơn khi tiếp cận tri thức.

Việc cấm sử dụng AI trong môi trường giáo dục có thể là bất khả thi. Do đó, để tránh khỏi hiện tượng lười tư duy, bị ảo giác AI dẫn dắt hoặc đánh mất khả năng phân biệt giữa tri thức thật và tri thức AI ngụy tạo, rất cần các cơ chế chính sách đồng bộ từ trường đại học.

Thay vì đánh giá sản phẩm cuối cùng, thứ AI có thể dễ dàng hỗ trợ tạo ra, cần chuyển sang đánh giá quá trình, yêu cầu người học giải thích lập luận, bảo vệ quan điểm. Như trường Nanyang Technological University tại Singapore ra thông báo không khuyến khích phụ thuộc vào các công cụ phát hiện AI, bởi độ chính xác còn nhiều hạn chế. Trường này nhấn mạnh việc đào tạo sinh viên sử dụng AI một cách có trách nhiệm và hiểu rõ giới hạn của nó.

Ngay cả những đại học hàng đầu thế giới như University of Sydney (Úc) cũng phải điều chỉnh cách đánh giá theo mô hình "tiếp cận 2 chiều". Một mặt cho phép sinh viên sử dụng AI trong các bài tập mở, mặt khác vẫn duy trì các hình thức đánh giá trực tiếp, có kiểm soát như thi tại lớp hoặc kiểm tra vấn đáp, không dùng công cụ hỗ trợ, để đảm bảo năng lực thật của người học.

Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm rõ ràng: AI có thể hỗ trợ quá trình học, nhưng không thể thay thế việc kiểm chứng năng lực cá nhân.

Tin Gốc: Tuổi Trẻ

Sáng 1.6, thí sinh TP.HCM thi lớp 10 với môn ngữ văn. Đồng hồ chỉ gần 8 giờ, chị Thủy, vẫn nhìn vào bên trong trường thi đang đóng cổng kín mít, nói với mấy phụ huynh ngồi cạnh "chắc giờ sắp reo chuông báo tính giờ làm bài rồi". "Mình ngồi đây mà thấy chuông reo cái mình hết hồn, hồi hộp ghê", chị Thủy nói.

Chị Thủy, 45 tuổi, làm công việc tự do để có thể đưa đón các con đi học chính, học thêm cho thuận tiện. Con trai chị học lớp 9 Trường THCS Chánh Hưng, thi lớp 10 ở điểm thi Trường THCS Lý Thánh Tông, phường Chánh Hưng. Những ngày này, chị gác lại hết mọi công việc, vì tâm trí chỉ dám nghĩ về kỳ thi lớp 10.

"Đêm rồi tôi không ngủ được. Bé nhà tôi ôn bài tới 11 giờ đêm mới chịu ngủ. Tôi kêu con đi ngủ sớm đi, nó nói mẹ cứ để con ôn đi mẹ, cho yên tâm. Tôi trằn trọc tới 2 giờ sáng mới ngủ được chút. 4 giờ sáng đã dậy để nấu đồ ăn sáng cho con. 5 rưỡi thì hai mẹ con bắt đầu xuất phát tới trường thi", chị Thủy kể với hai phụ huynh ngồi cạnh.

Chị Hạnh, người mẹ có 3 con, ở 3 cấp học khác nhau, năm nay 50 tuổi, cũng có cảm giác thấy mình đang là thí sinh đang thi lớp 10 cùng con. Đêm qua chị chập chờn ngủ không được, sáng nay dậy từ 4 giờ, tự tay nấu cơm sườn cho con ăn. "Cơm sáng nay tôi mới nấu, sườn ướp từ tối qua, giờ lấy ra nấu, ăn vậy cho yên tâm. Mấy ngày con thi cử tôi không dám mua món gì linh tinh ngoài đường", chị Hạnh nói.

Bên trong cánh cổng Trường THCS Lý Thánh Tông, hơn 800 thí sinh làm bài thi ngữ văn, tiếng Anh, toán thi lớp 10. Bên ngoài cánh cổng trường thi là hơn 1.600 người làm cha, mẹ âu lo thấp thỏm, như chính mình đang cầm bút, tìm một cơ hội trong cánh cửa trường THPT công lập.

Sáng 1.6, chị Loan, 48 tuổi, đến 9 giờ sáng vẫn chưa ăn uống gì và cũng quên luôn cảm giác mình đang đói. Các phụ huynh xung quanh nhắc nhau đi mua bánh mì trong khi chờ các con. Chị Loan hồi hộp nhìn đồng hồ, không biết con có làm tốt bài thi văn không, đề thi hôm nay là gì, tâm trạng con bước ra khỏi phòng thi có tốt không...

"Có những ngày mình chở con cái đi học xong, về lo việc nhà cửa bếp núc dọn dẹp, rồi làm việc của mình, rồi lại loay hoay đón con ở trường, chở con đi học thêm tiếng Anh, lại chở đến các trung tâm học toán, học văn, cả ngày có khi chỉ ăn đại ổ bánh mì hay uống ly cà phê, cũng quên luôn cảm giác ngồi ăn đúng giờ đúng bữa", chị nói.

Con trai học lớp 9 Trường THCS Chánh Hưng, thi vào lớp 10, đặt nguyện vọng 1 vào Trường THPT Trần Khai Nguyên, phường An Đông, chị Loan kể triền miên suốt cả năm học vừa qua, hai mẹ con thường ra khỏi nhà lúc 6 giờ và trở về nhà lúc 20 giờ, sau khi kết thúc các ca học thêm.

Sau khi tắm rửa, ăn cơm, con trai chị lại ngồi vào bàn học tiếp, có khi tới 11 - 12 giờ đêm mới chịu đi ngủ. Cả nhà cùng âu lo, phập phồng lo lắng cùng con. "Tôi chỉ mong các năm sau các cháu có đủ trường, nhiều trường công lập để được xét tuyển. Ai có nguyện vọng vào trường chuyên, trường tốp đầu thì mới cần thi tuyển sinh, còn lại cứ xét tuyển", chị Loan bộc bạch.

Chị Sửu, người mẹ có 4 con, đã trải qua 3 lần đưa con đi thi lớp 10 nhưng chưa bao giờ hết cảm giác lo lắng, hồi hộp như ban đầu.

Con trai đầu của chị đang là sinh viên năm cuối Trường ĐH Văn Lang, chị vẫn nhớ như in mấy năm trước chở con đi thi vào lớp 10 ở Trường THCS Âu Lạc, phường Tân Sơn Nhất, năm đó con thi đậu vào Trường THPT Nguyễn Thái Bình, cả nhà đều mừng.

Người con thứ hai hiện đang là sinh viên năm nhất Trường ĐH Văn Hiến. Năm con thi vào lớp 10 ở điểm thi Trường THCS Hoàng Diệu, chị cũng mất ăn mất ngủ cùng con. Kết quả, con thi đậu vào Trường THPT Bình Hưng Hòa.

Năm nay, con gái thứ 3 của chị Sửu thi vào lớp 10, điểm thi ở đúng trường con đang học - THCS Đồng Khởi, phường Phú Thạnh. Từ sáng sớm hai mẹ con đã có mặt ở trường. Con vào thi, mẹ ngồi ở ngoài chờ, lòng như lửa đốt. Con gái đặt nguyện vọng 1 vào Trường THPT Lê Trọng Tấn, nguyện vọng 2 vào THPT Trần Quang Khải, nguyện vọng 3 vào THCS-THPT Diên Hồng. Tới hôm nay, chị Sửu bắt đầu nghĩ tới điểm thi, điểm chuẩn các nguyện vọng...

Những thí sinh TP.HCM đã thi xong vào lớp 10. Ngoài kia, những phụ huynh cũng đã vừa đi qua một hành trình học cùng con, ôn cùng con, thi cùng con. Nhưng những nỗi lo của "thí sinh phụ huynh" thì chưa bao giờ dừng lại...

Tin Gốc: Thanh Niên

Ngày 31.5, tại Thư viện Khoa học tổng hợp TP.HCM, Lễ hội sách tranh thiếu nhi Việt Nam (VCPF) năm 2026 chính thức khép lại, đánh dấu lần đầu có một lễ hội tương tự ở Việt Nam cho thể loại sách tranh (picture book). Lễ hội không chỉ trưng bày nhiều đầu sách tranh tiêu biểu mà còn mở ra không gian đối thoại cho các bên liên quan trong và ngoài nước để phát triển hơn nữa dòng sách này.

Chia sẻ tại tọa đàm "Sách tranh nuôi dưỡng trẻ em vượt qua khó khăn" trong khuôn khổ lễ hội, anh Lê Thiện Trí, Giám đốc Chương trình phát triển ngôn ngữ của RtR Việt Nam - một tổ chức phi chính phủ quốc tế hoạt động trong lĩnh vực giáo dục có trụ sở tại Mỹ - cho biết nhiều trẻ em đang phải đối mặt với cả những khó khăn bên ngoài (thiên tai, dịch bệnh, mất mát, chia ly...) đến khó khăn nội tâm.

Điều này, theo anh Trí, tạo nên 4 nhóm đứt gãy trong trẻ. Thứ nhất là nhóm đứt gãy cảm xúc, khi các em không thể nhận diện hay gọi tên khó khăn mình đang gặp phải. Thứ hai là nhóm đứt gãy ngôn ngữ, khi không diễn đạt được vấn đề mà chỉ có thể gào thét hay bày tỏ phẫn nộ. Thứ ba là đứt gãy kết nối, khi các em không tìm được người để chia sẻ, từ ba mẹ, thầy cô đến bạn bè.

Cuối cùng là đứt gãy ý nghĩa, khiến các em mất niềm tin về cuộc sống và cảm thấy tự trách trước những vấn đề diễn ra trong gia đình, lẫn trong mối quan hệ của các em với mọi người xung quanh.

Khi này, sách tranh xuất hiện như một phương tiện để "vỗ về" trẻ, giúp các em từ nâng cao năng lực quan sát, suy luận, diễn giải, kiến tạo ý nghĩa đến mở rộng góc nhìn, thông qua "ngôn ngữ" hình ảnh, màu sắc, bố cục, khoảng trắng, kiểu chữ, bìa sách... bên cạnh văn bản thuần túy. "Sách tranh cũng là chiếc gương soi cho cuộc sống thực tế, giúp trẻ học cách xử lý của nhân vật để áp dụng cho tình huống của bản thân", anh nói.

"Sách tranh tuy không làm khó khăn biến mất, nhưng nó có thể mở ra không gian để trẻ hiểu mình, diễn đạt, kết nối và bước tiếp", anh Trí đúc kết.

Anh đồng thời nhấn mạnh, nơi sách tranh cần hiện diện nhiều hơn không phải là nhà trường hay thư viện mà là trên "bàn tay người lớn" như ba mẹ hay thầy cô. Vì chỉ khi thấu hiểu và biết cách sử dụng, sách tranh mới có thể tiến vào và "sống" trong tuổi thơ của trẻ chứ không chỉ là một vật trang trí đóng bụi trên kệ.

Trao đổi với Thanh Niên, chị Nguyễn Hữu Quỳnh Hương, Trưởng ban Tổ chức VCPF 2026 kiêm Giám đốc Slowbooks, bày tỏ chung quan điểm. Theo chị, trẻ em thường thụ động học tập thói quen của người lớn, đặc biệt là phụ huynh. Thế nên, nếu ba mẹ không đọc sách thì rất khó để con có thể xây dựng văn hóa đọc, và điều này phụ thuộc rất lớn và ý chí của các bậc phụ huynh trong thế giới số hiện nay.

"Chúng ta đừng nên dừng ở những sự kiện khuyến đọc cho trẻ, mà hãy mở rộng cho cả đối tượng người lớn", chị Hương nói.

Chia sẻ tại tọa đàm, một chuyên gia trị liệu tâm lý thường tiếp nhận các trường hợp trẻ em chậm nói hoặc gặp khó khăn về ngôn ngữ cũng nêu thực tế rằng, khi chị đề xuất ba mẹ đọc sách cho con như một biện pháp đồng hành thì nhiều phụ huynh tỏ ra bối rối. Bởi, khi quen với việc lướt màn hình liên tục, họ lại gặp thử thách khi phải thực sự chú tâm vào một cuốn sách tranh và tưởng tượng ra cuộc trò chuyện giữa các nhân vật trong sách.

"Chúng ta dành thời gian xây quá nhiều thư viện, nhưng lại mặc nhiên cho rằng ba mẹ nào cũng biết đọc sách cho con. Tôi tin đây là kỹ năng cần phải đào tạo lại cho ba mẹ", chị nói.

Bà Soon Young Lee, Phó chủ tịch Hiệp hội Sách tranh và xuất bản Hàn Quốc (KPPA), cho biết tại xứ sở kim chi, sách tranh không chỉ nói về những câu chuyện hồn nhiên, mà còn có thể đề cập đến các vấn đề xã hội có phần gai góc với trẻ em như bình đẳng giới, chiến tranh và người tị nạn, bi kịch trong lịch sử dân tộc, hoặc thân thuộc hơn như câu chuyện tang gia hay thú cưng qua đời...

Vì sao đưa những chủ đề này vào sách tranh? Theo bà Lee, điều này giúp các em đang phải ở trong tình huống tương tự không cảm thấy cô độc, và tiếp thêm động lực để các em quay trở lại thế giới một cách mạnh mẽ hơn sau khi hoàn thành hành trình trong sách.

"Khi một đứa trẻ đang trải qua khủng hoảng, việc trực tiếp đối diện với những cảm xúc lớn lao ấy có thể khiến các em choáng ngợp. Trong khi đó, sách tranh có thể giúp các em khám phả cảm xúc của chính mình từ một khoảng cách an toàn, thông qua việc theo dõi nhân vật trong sách - thường là động vật hoặc một đứa trẻ khác", bà Lee lý giải.

Quan trọng là những câu chuyện trong sách không chỉ miêu tả khó khăn, mà cũng khắc họa tinh thần kiên cường đối mặt với nỗi buồn và nghịch cảnh, từ đó giúp trẻ em xây dựng một "khuôn khổ nhận thức về hy vọng". "Sách tranh dạy các em bài học là khó khăn rồi có lúc sẽ xảy ra, nhưng giai đoạn đó không bao giờ kéo dài mãi mãi", bà Lee nói.

Dù hữu ích với trẻ, bà Lee cũng nhìn nhận một thực tế rằng phụ huynh Hàn Quốc dần quay lưng với thị trường sách văn học nói chung và sách tranh nói riêng. Nguyên do là nhiều ba mẹ chuộng việc mua cho con những cuốn sách giúp thúc đẩy kết quả học tập hay phát triển nhân cách hơn là những câu chuyện giả tưởng. Thế nhưng, bà lạc quan tin rằng đây là thách thức để ngành sách tranh có thể phát triển sâu hơn về nội dung và giá trị nghệ thuật.

Một điểm đáng chú ý khác tại Hàn Quốc là sách trang đang ngày càng được người lớn chú ý và tìm đọc, không chỉ khu biệt ở tuổi thiếu nhi, bởi nó có thể khơi gợi sự đồng cảm xuyên thế hệ, mang lại cảm giác ấm áp và không đặt nặng việc đọc. Theo dữ liệu của Bộ Văn hóa, thể thao và du lịch nước này, số lượt mượn sách tranh ở 1.540 thư viện công từ tháng 5.2024 tới tháng 4.2025 tăng 21,2% so với cùng kỳ năm trước, đặc biệt ở nhóm độ tuổi 40-60.

"Sách tranh không chỉ dành riêng cho trẻ em mà còn cho đứa trẻ bên trong mỗi người", chị Nguyễn Hữu Quỳnh Hương nhận định.

Tin Gốc: Thanh Niên