Trưa cuối tháng 5, căn nhà cổ của gia đình bà Nguyễn Thị Ngà ở xã Thuận Mỹ (Tây Ninh) vang tiếng búa, cưa. “Chờ nhà nước sửa gần 20 năm không xong nên chúng tôi quyết định tự sửa để cứu căn nhà”, bà Ngà nói.
Trong khi nhóm thợ trèo lên mái thay những viên ngói vỡ, người nhà tranh thủ che chắn đồ đạc, di chuyển di ảnh trên bàn thờ để tránh vật liệu rơi xuống.
Bên trong, hệ thống cột gỗ căm xe vẫn còn chắc chắn nhưng nhiều đòn tay, kèo đã bị mối mọt. Tường bong tróc, ẩm mốc, xuất hiện nhiều vết nứt lớn. Nền gạch lún, vỡ; nhiều cửa gỗ hư hỏng không thể sử dụng. Khu vực hàng ba xuống cấp nặng, một số cột chống bị gãy phải chèn tạm bằng gỗ.
Nhà bà Ngà là một trong ba căn thuộc cụm “xóm nhà giàu” nổi tiếng ở xã Thanh Phú Long (Long An cũ), được công nhận di tích quốc gia năm 2006.
Cụm nhà cổ hơn 100 năm tuổi thuộc dòng họ Nguyễn Hữu, từng là những phú hào nổi tiếng trong vùng. Mỗi căn rộng khoảng 600 m2, mang kiến trúc Nam Bộ truyền thống với hệ khung gỗ quý và nhiều chi tiết chạm khắc tinh xảo.
Ngôi nhà của gia đình bà Ngà được xây dựng từ năm 1924, mất 5 năm hoàn thành. Thời điểm đó, chi phí xây dựng khoảng 12.000 đồng Đông Dương, là khoản tiền rất lớn.
Trong chiến tranh, công trình nhiều lần bị trúng pháo và phải sửa chữa. Gia đình bà Ngà có bốn anh chị em nhưng đều lập nghiệp nơi khác, chỉ còn bà ở lại trông coi nhà thờ họ.
Mỗi năm vào mùa mưa, người phụ nữ 75 tuổi lại tất bật chuẩn bị hàng chục xô chậu hứng nước. Có thời điểm, bà phải đặt gần 50 vật dụng khắp nhà vì mái ngói dột nhiều vị trí.
Theo quy định, công trình thuộc diện di tích phải được cơ quan chuyên môn chấp thuận trước khi sửa chữa. Những năm qua, không ít lần gia đình kiến nghị được trùng tu nhưng vì nhiều lý do việc bảo tồn chưa thể thực hiện.
Ba năm trước, căn nhà sau có nguy cơ đổ sập nên gia đình buộc phải tháo dỡ toàn bộ đòn tay gỗ và mái ngói, thay bằng kết cấu thép, mái tôn. Riêng căn nhà chính tiếp tục xuống cấp, bà không dám ở mà chỉ vào thắp hương.
Gần đây, tình trạng dột mưa trở nên nghiêm trọng hơn. Đồ đạc bên trong liên tục bị ướt, hư hỏng. Không thể chờ đợi thêm, các anh chị em bà Ngà góp tiền thuê thợ sửa mái.
Họ tận dụng một phần đòn tay gỗ và ngói cũ từ căn nhà sau để tiết kiệm chi phí. Dù vậy, đợt sửa chữa vẫn dự kiến tiêu tốn khoảng 100 triệu đồng.
Cách đó hơn 100 km, căn nhà cổ Huỳnh Thủy Lê ở phường Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp – một trong những ngôi nhà cổ nổi tiếng nhất miền Tây – cũng đang xuống cấp.
Dù là cuối tuần, khu di tích vẫn khá vắng khách. Nhân viên tại đây cho biết phần lớn khách tham quan là người châu Âu, thường tập trung vào cuối và đầu năm. Một số du khách cho hay tình trạng xuống cấp của căn nhà khiến họ ngại đến.
Ngôi nhà rộng gần 260 m2 được xây dựng năm 1895, nổi tiếng nhờ sự kết hợp kiến trúc Việt – Hoa – Pháp và gắn với chuyện tình giữa ông Huỳnh Thủy Lê và nữ văn sĩ Pháp Marguerite Duras.
Sau hơn 130 năm tồn tại, nhiều hạng mục đã xuống cấp. Mặt tiền phủ rêu, một số phù điêu và chữ đắp nổi bong tróc. Mái ngói hư hỏng khiến nước mưa thấm vào tường, gây ẩm mốc và bong sơn.
Tại khu vực hàng ba, nhiều bức tường mọc rêu và dương xỉ. Nền nhà lún lệch, một số chi tiết gỗ trong gian thờ bị mối mọt.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại làng cổ Đông Hòa Hiệp, xã Cái Bè. Nơi đây có hàng chục căn nhà cổ hơn 100 năm tuổi nhưng chỉ khoảng ba căn được quản lý và khai thác du lịch hiệu quả. Phần lớn còn lại đang xuống cấp theo thời gian.
Đứng cạnh hàng cột gỗ bị mối mọt ăn hỏng tại nhà cổ Ông Tòng, chị Đỗ Hồng Vân, 39 tuổi, hậu duệ đời thứ tư của chủ nhà, cho biết gia đình đã nhiều lần sửa chữa để giữ gìn công trình.
Năm 2000, do phần vách cây mục nát, gia đình phải xây tường và lát lại nền nhà. Sáu năm sau chủ nhà tiếp tục gia cố khu bếp.
Vài năm gần đây, kinh tế gia đình khá hơn nhờ trồng khoảng một ha sầu riêng. Hai vợ chồng chị Vân muốn kết hợp khai thác du lịch nhưng gặp nhiều trở ngại.
“Khách đến chủ yếu đứng ngoài chụp ảnh rồi đi vì căn nhà quá xập xệ”, chị nói.
Theo chị Vân, nhiều bao lam gỗ đã mục nát, một số vị trí phải dùng tre chống tạm. Kèo, đòn tay cũng hư hỏng nặng, có thể rơi bất cứ lúc nào. Mỗi khi mưa lớn, nước lại dột xuống khiến đồ đạc trong nhà tiếp tục hư hại.
Không riêng Tây Ninh hay Đồng Tháp, nhiều địa phương miền Tây đang đối mặt bài toán bảo tồn nhà cổ.
Tại Cà Mau, địa phương hiện có 21 căn nhà cổ, trong đó 14 căn được xếp hạng di tích cấp tỉnh. Theo thống kê, có ít nhất 8 công trình đang xuống cấp, một số cần trùng tu khẩn cấp như nhà cổ 174 trên đường Điện Biên Phủ, nhà cổ số 29 đường Trần Phú hay nhà cổ số 25 trên đường Hai Bà Trưng.
Ông Lý Vỹ Triều Dương, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cà Mau, cho biết phần lớn công trình được xây dựng từ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20.
Một số ngôi nhà bị bỏ trống sau quá trình sắp xếp bộ máy hành chính, số khác thuộc sở hữu tư nhân nên việc quản lý, bảo tồn gặp nhiều khó khăn.
Theo ông Dương, giá trị lớn nhất của các công trình nằm ở kiến trúc nghệ thuật, song kinh phí tu bổ rất cao trong khi nguồn lực địa phương hạn chế.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Tấn Quốc, Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tây Ninh, cho rằng Đồng bằng sông Cửu Long có số lượng nhà cổ lớn nhưng không phải công trình nào cũng đủ điều kiện để được đầu tư trùng tu.
Việc xếp hạng di tích phải dựa trên các tiêu chí về giá trị tiêu biểu, trong khi ngân sách bảo tồn phải chia sẻ cho nhiều loại hình di sản khác nhau.
Theo ông Quốc, một số nhà cổ ở Tây Ninh đã được đầu tư tu bổ nhưng nhu cầu thực tế vẫn rất lớn. Vì vậy, ngoài nguồn vốn nhà nước, cần huy động thêm nguồn lực xã hội hóa.
“Tăng cường năng lực quản lý và khai thác hiệu quả sẽ giúp các công trình có thêm nguồn lực để bảo tồn lâu dài”, ông nói.
Sau hơn một thế kỷ, ba căn nhà trong cụm di tích “xóm nhà giàu” có số phận khác nhau.
Một căn được nhà nước đầu tư khoảng 7 tỷ đồng để trùng tu cách đây 14 năm. Căn khác do chủ nhà tự bỏ khoảng 800 triệu đồng sửa chữa.
Riêng căn nhà của bà Nguyễn Thị Ngà vẫn chật vật chống chọi với thời gian.
“Anh chị em chúng tôi đều đã về hưu, không dư giả gì nên có bao nhiêu sửa bấy nhiêu. Không biết còn giữ được căn nhà bao lâu nữa”, bà Ngà buồn rầu nói.
Theo TS xã hội học, thạc sĩ tâm lý trị liệu Phạm Thị Thúy, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II, cận thị không chỉ là vấn đề y khoa mà còn là một hiện tượng xã hội. Việc ngày càng nhiều trẻ mắc tật khúc xạ, nhất là cận thị, phản ánh sự thay đổi trong cách học tập, sinh hoạt hằng ngày. Bà nhận định, đô thị hóa, chuyển đổi số trong giáo dục, áp lực học tập và nếp sinh hoạt gia đình đang khiến trẻ học tập, giải trí, giao tiếp đều qua thiết bị điện tử, trong khi thời gian vận động ngoài trời, tiếp xúc thiên nhiên ngày càng ít.
Đáng lo, nhiều trẻ tiếp cận thiết bị điện tử từ rất sớm, khi còn đang bò, bế ngửa, ăn dặm đã được người lớn cho xem điện thoại để dỗ ăn, dỗ khóc. Điều này cho thấy nguy cơ cận thị liên quan chặt chẽ nếp sinh hoạt trong từng gia đình.
Tuy nhiên, bà Thúy nhấn mạnh: "Không thể đổ lỗi cho công nghệ và cũng không thể cấm trẻ dùng công nghệ. Vấn đề là gia đình, nhà trường chưa hướng dẫn đủ kỹ năng sử dụng thiết bị số an toàn, hiệu quả". Bà lưu ý, khi trẻ lệ thuộc vào điện thoại, hệ lụy không dừng ở sức khỏe đôi mắt mà còn có thể tác động đến sức khỏe tinh thần.
Ở góc độ tâm lý học, nghiên cứu sinh, thạc sĩ Nguyễn Hải Uyên, Hội Tâm lý trị liệu VN, cho biết thiết bị điện tử đã trở thành phương tiện học tập, làm việc, giao tiếp và kết nối xã hội. Không nên xem màn hình là "kẻ xấu", điều cần quan tâm là cách trẻ sử dụng thiết bị và khả năng tự dừng lại.
Bà Uyên phân tích trẻ dễ bị cuốn vào thiết bị số vì các ứng dụng duy trì sự chú ý bằng thông báo, lượt thích, video ngắn, nội dung cá nhân hóa. Trong khi đó, vùng não kiểm soát hành vi và tự chủ của trẻ vẫn đang phát triển nên các em khó dừng lại hơn người trưởng thành.
Ngoài ra, thiết bị số cũng đáp ứng những nhu cầu tâm lý có thật như giải trí, kết nối bạn bè, giảm căng thẳng. Nếu các nhu cầu này chưa được đáp ứng ngoài đời sống, trẻ càng dễ gắn bó với màn hình. Khi điện thoại thường xuyên được dùng để dỗ trẻ lúc buồn, khóc, chán hoặc quấy, trẻ sẽ dần học rằng màn hình là cách nhanh nhất để điều chỉnh cảm xúc.
Từ góc độ gia đình, TS Thúy cho rằng để giảm cận thị, cha mẹ cần làm gương trong sử dụng thiết bị điện tử an toàn, dành thời gian chơi với con ngoài trời, đưa con đi khám mắt định kỳ và quan tâm bữa ăn của trẻ.
Còn theo bà Uyên, không nên cấm tuyệt đối trẻ sử dụng điện thoại vì có thể tăng tò mò hoặc gây xung đột. Giải pháp hiệu quả hơn là cha mẹ cùng con xây dựng nguyên tắc rõ ràng, không dùng thiết bị điện tử trong bữa ăn, trước giờ ngủ. "Nếu người lớn luôn cầm điện thoại nhưng lại yêu cầu con không dùng điện thoại thì trẻ sẽ rất khó hợp tác", bà nói.
Bà Uyên khuyên cha mẹ cần giúp trẻ tạo những "điểm dừng". Sau 30 - 45 phút học hoặc chơi trên màn hình, trẻ nên đứng dậy, vận động vài phút, nhìn xa hoặc ra ngoài trời. Trẻ cần hoạt động thay thế đủ hấp dẫn như chơi thể thao, gặp bạn bè, khám phá sở thích mới.
Chiều nay 3.7, thông tin từ Phòng Cảnh sát PCCC - cứu nạn cứu hộ Công an thành phố Huế cho biết đơn vị vừa phối hợp giải cứu nạn nhân bị mắc kẹt cánh tay vào máy sản xuất hạt nhựa trên địa bàn.
Trước đó, vào khoảng 3 giờ 40 phút sáng nay 3.7, Đội chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ khu vực 4 nhận tin báo từ Trung tâm Thông tin chỉ huy 114 về vụ tai nạn lao động cần cứu nạn khẩn cấp tại Công ty TNHH xuất và đầu tư T.L (đóng trên địa bàn xã Phú Hồ, thành phố Huế).
Ngay sau khi tiếp nhận thông tin, đơn vị đã điều động phương tiện chuyên dụng cùng các cán bộ, chiến sĩ nhanh chóng cơ động đến hiện trường.
Đến khoảng 3 giờ 51 phút, lực lượng cứu nạn, cứu hộ tiếp cận hiện trường. Thời điểm này, cánh tay trái của nạn nhân N.K (17 tuổi, ở phường Mỹ Thượng) bị cuốn và mắc kẹt sâu bên trong hệ thống máy cơ khí tái chế hạt nhựa.
Lực lượng cứu nạn, cứu hộ khu vực 4 phối hợp cùng Đội chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ khu vực 1 khẩn trương triển khai các biện pháp kỹ thuật nhằm phá dỡ máy cơ khí, tìm phương án giải cứu nạn nhân.
Tuy nhiên, do cấu trúc máy phức tạp và vị trí mắc kẹt hiểm hóc, các biện pháp kỹ thuật thông thường không đem lại hiệu quả. Đến khoảng 8 giờ 30 phút, các nhân viên y tế sau khi đánh giá tình hình sức khỏe của nạn nhân đã quyết định tiến hành các biện pháp cấp cứu tại chỗ.
Sau khi hội chẩn và thống nhất phương án giữa các lực lượng trực tiếp làm nhiệm vụ tại hiện trường, đến khoảng 10 giờ 10 phút, các nhân viên y tế đã phẫu thuật cưa phần tay bị mắc kẹt để đưa N.K ra khỏi máy.
Nhiều phòng chuyên môn cấp xã phải xử lý khối lượng công việc tương đương nhiều sở, ngành cấp tỉnh. Đơn cử như Phòng Văn hóa - Xã hội của phường có khoảng 12 nhân sự nhưng đảm đương khối lượng công việc tương đương chức năng, nhiệm vụ của 6 sở, ngành cấp tỉnh, gồm nhiều lĩnh vực chuyên sâu. Phòng Kinh tế cũng phải xử lý lượng việc tương đương 4 sở, ngành.
Các số liệu được nêu trong nghiên cứu "Đánh giá nhanh thực trạng cung ứng dịch vụ công trong bối cảnh chính quyền địa phương hai cấp" do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong thực hiện, với hỗ trợ kỹ thuật của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), công bố ngày 12/5. Nhóm nghiên cứu khảo sát gần 5.000 người dân trên toàn quốc và thực địa tại Bắc Ninh, Hưng Yên.
Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành trên toàn quốc, gồm cấp tỉnh và cấp xã, kết thúc hoạt động của cấp huyện. Cùng với quá trình sáp nhập xã, phường, nhiều nhiệm vụ trước đây do cấp huyện xử lý được chuyển trực tiếp xuống cơ sở.
Theo nhóm nghiên cứu, cấp xã trở thành nút trung tâm trong cung ứng dịch vụ công. Nếu trước đây chủ yếu tiếp nhận rồi chuyển hồ sơ lên cấp huyện, thì xã, phường nay phải trực tiếp giải quyết thủ tục hành chính, xử lý dữ liệu và vận hành các nền tảng số.
Một phó chủ tịch xã tham gia khảo sát cho biết công chức cấp xã cũ chưa kịp thích nghi với các nhiệm vụ mới có tính chất tương đồng cấp huyện trước đây, đòi hỏi chuyên môn và kỹ năng nghiệp vụ cao hơn. Trong khi đó, công chức từ cấp huyện chuyển xuống lại gặp khó khăn trong nắm bắt tình hình thực tiễn ở cơ sở và cần thời gian điều chỉnh phương thức làm việc.
Báo cáo gọi đây là tình trạng "thể chế đi trước, vận hành theo sau", khi thẩm quyền đã chuyển xuống cấp xã nhưng hướng dẫn chuyên môn, quy trình nội bộ và cơ chế phối hợp chưa hoàn thiện đồng bộ.
Khảo sát tại Bắc Ninh và Hưng Yên cho thấy nhiều cán bộ xã phải xử lý đồng thời các lĩnh vực đất đai, hộ tịch, tài chính, dữ liệu dân cư và dịch vụ công trực tuyến. Một số nơi xuất hiện tình trạng "vừa thừa vừa thiếu công chức", tức không thiếu người về số lượng nhưng thiếu cán bộ phù hợp với yêu cầu công việc mới.
Áp lực còn đến từ hạ tầng và quy trình số chưa đồng bộ. Theo UNDP, dữ liệu hiện còn phân tán, thiếu liên thông giữa các bộ, ngành và địa phương khiến nhiều quy trình chưa thể tự động hóa hoàn toàn. Một số hệ thống phát sinh lỗi xác thực OTP, dữ liệu chưa đồng bộ hoặc giao diện phức tạp khiến cán bộ phải nhập liệu nhiều lần.
Khảo sát của UNDP cho thấy phần lớn người dân vẫn cần cán bộ hỗ trợ khi sử dụng dịch vụ công trực tuyến; tỷ lệ sử dụng cổng dịch vụ công cấp tỉnh năm 2024 chỉ khoảng 9%. Áp lực hỗ trợ vì thế dồn mạnh về cấp xã, nhất là tại vùng sâu và nơi có nhiều người cao tuổi.
Tại Hưng Yên, nhiều cán bộ cấp xã phải trực tiếp hướng dẫn người dân đăng nhập VNeID, kê khai hồ sơ hoặc thao tác trên cổng dịch vụ công do nhiều người chưa quen sử dụng công nghệ. Người khuyết tật và nhóm thu nhập thấp cũng gặp nhiều rào cản hơn trong tiếp cận dịch vụ công số.
Theo PGS.TS Nguyễn Mạnh Hùng, Phó giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là sắp xếp lại tổ chức mà còn là thay đổi phương thức vận hành bộ máy hành chính.
"Cần chuyển từ tư duy cơ quan nhà nước có thủ tục gì thì người dân làm theo thủ tục đó sang tư duy người dân cần giải quyết vấn đề gì thì chính quyền thiết kế hành trình phục vụ tương ứng", ông nói.
