Suốt nhiều năm qua, chúng ta đã chứng kiến tài nguyên, công sức, thời gian và sức sống của cả gia đình lẫn học sinh bị dồn vào kỳ thi tuyển sinh lớp 10 – cuộc đua khốc liệt chỉ để ‘giành’ được một ‘cái ghế có sẵn’ mà xã hội đang phân phối.
Hệ sinh thái giáo dục mà ai cũng chạy đua với thi cử đã và đang vận hành bằng nhiên liệu của nỗi sợ: sợ con thua bạn thua bè, sợ không có chỗ đứng, sợ làm cha mẹ thất bại. Việc thay đổi bỏ thi tuyển sinh lớp 10 đại trà, chuyển sang xét tuyển là một nỗ lực để phá vỡ vòng lặp khốc liệt này, khiến các em không còn phải “chạy đua” đến kiệt sức ngay trong những tháng ngày tuổi thơ tươi đẹp nhất của mình.
Nhiều người sẽ lo lắng rằng nếu không có áp lực thi cử, ở đây là thi tuyển sinh lớp 10, học sinh sẽ đánh mất động lực. Tuy nhiên, sự thật là chúng ta đang nhầm lẫn giữa sự tuân phục do sợ hãi và động lực học tập chân chính. Tôi tin rằng trong thế giới đầy biến động mà các em sẽ lớn lên, động lực bền vững nhất không đến từ việc ganh đua điểm số, mà cần đến từ chí nguyện sống (purpose).
Để giữ động lực cho học sinh mà không cần đến những áp lực không đáng, chúng ta cần làm 2 việc:
Thứ nhất, giúp trẻ tìm ra “điểm nung nấu” của riêng mình. Đó là những vấn đề, những chủ đề mà khi nghĩ đến, hệ thần kinh và thân thể của trẻ phản ứng mạnh mẽ: thân thể ấm lên, mắt sáng lên, năng lượng hừng hực. Đây là tín hiệu chân thật nhất từ cơ thể giúp xác nhận sự say mê đích thực. Khi một đứa trẻ tìm được chí nguyện, tự trẻ sẽ có kỷ luật và nỗ lực để vượt khó mà không cần bất kỳ hình phạt hay kỳ vọng áp đặt nào.
Thứ hai, chuyển từ việc đánh giá theo chuẩn đồng nhất sang đánh giá theo tiến bộ cá nhân. Thay vì nhìn vào điểm số và thứ hạng để so sánh với bạn bè, chúng ta hãy nhìn vào sự phát triển của từng em qua thời gian. Mỗi đứa trẻ là một vũ trụ riêng biệt, có nhịp độ và cách học riêng. Khi được ghi nhận tiến trình nỗ lực chân thực và cá nhân hóa, động lực nội tại của các em sẽ tự nhiên nảy nở.
Nếu không dùng bài thi đại trà, làm sao để các trường chất lượng tốt chọn được đúng học sinh phù hợp? Lời giải nằm ở việc chúng ta phải thay đổi giả định về “tài năng” và “sự xuất sắc”.
Chúng ta cần bỏ quan niệm rằng giáo dục là quá trình tìm ra những viên ngọc thô có sẵn qua các bài kiểm tra sàng lọc. Giáo dục bản chất là quá trình kiến tạo. Các trường THPT chất lượng tốt nên chuyển hướng tuyển sinh dựa trên sự phù hợp giữa định hướng, triết lý của nhà trường và bản thể độc đáo của học sinh.
Mỗi học sinh không nên bị đánh giá chỉ qua năng lực giải đề toán, vật lý hay ngữ văn, mà cần được nhìn nhận qua cách các em nhào nặn những kiến thức, trải nghiệm, và cả những khao khát của mình thành một “hợp kim” độc nhất.
Một trường chất lượng cao có thể chọn những học sinh không giỏi đều mọi môn, nhưng lại xuất sắc trong tư duy hệ thống, hoặc có khả năng đồng cảm sâu sắc và cam kết với các dự án cộng đồng thực tế. Bằng cách xét tuyển dựa trên hồ sơ quá trình học tập (portfolio), năng lực thực tiễn và khát vọng của từng em, nhà trường sẽ không chỉ chọn được những học sinh giỏi tuân theo công thức, mà sẽ tìm được những nhà sáng tạo dám sống thật, có đam mê, có tư duy độc lập, tò mò khám phá theo hướng riêng, nhờ đó có khả năng đóng góp giá trị nguyên bản cho xã hội.
Sự thay đổi chính sách này là một thách thức thích nghi rất lớn, đòi hỏi sự thay đổi sâu sắc trong quan niệm, triết lý và giá trị của toàn hệ thống – từ các nhà lãnh đạo, quản lý, giáo viên đến cha mẹ học sinh – chứ không đơn thuần chỉ là một quyết định hành chính.
Tiến trình chuyển đổi chắc chắn sẽ có trắc trở, khó khăn, bộc lộ những điểm chưa hoàn thiện so với trước đây, nhưng đó là một bước lùi cần thiết của hệ thống để chúng ta tiến lên phía trước, đưa giáo dục thực sự quay về với sứ mệnh kiến tạo những con người toàn vẹn và có giá trị không thể thay thế. Đó mới là những con người cần thiết nhất trong thời đại AI.
Theo phản ánh của phụ huynh có con dự thi tại điểm thi Trường THPT Trưng Vương (phường Sài Gòn, TP.HCM), theo lịch thi, môn chuyên kết thúc lúc 16h30. Tuy nhiên gần 16h30, điểm thi phát loa thông báo thí sinh thi chuyên lý được cộng thêm 15 phút làm bài.
"Dù vậy đến hơn 17h con tôi mới ra khỏi khu vực thi. Cháu cho biết thí sinh được cộng thêm 15 phút vì đề thi có sai sót", phụ huynh này nói.
Theo các thí sinh, sự cố xảy ra ở một ý nhỏ trong câu hỏi môn vật lý chuyên có số điểm 0,25/10 điểm. Ban đầu, đề thi cho sẵn công thức:
BC² = AB² + AC² - 2AB × AB × cosBAC.
Tuy nhiên gần cuối giờ làm bài, giám thị thông báo công thức đúng phải là:
BC² = AB² + AC² - 2AB × AC × cosBAC.
Sau khi đính chính, thí sinh được kéo dài thời gian làm bài thêm 15 phút.
Theo tìm hiểu của chúng tôi, thí sinh dự thi chuyên lý tại nhiều điểm thi khác trên địa bàn TP.HCM cũng gặp tình huống tương tự.
Trao đổi với Tuổi Trẻ Online, một lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM xác nhận đề thi chuyên lý có sai sót do lỗi đánh máy.
"Câu 1.2.3 của đề thi có sai sót ở công thức cho sẵn. Phần này có số điểm 0,25 điểm. Ngày mai 3-6, sở sẽ triển khai công tác chấm thi. Chúng tôi sẽ rà soát cụ thể bài làm của thí sinh và có hướng xử lý trên cơ sở bảo đảm quyền lợi cho các em", vị này cho biết.
Theo lãnh đạo sở, dự kiến ngày 4-6, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM sẽ công bố chính thức phương án xử lý đối với sự cố trên.
Nội dung nằm trong nghị định 176/2026 của Chính phủ về chính sách ưu đãi với giảng viên, sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh, cán bộ quản lý trong lĩnh vực điện hạt nhân, có hiệu lực từ ngày 7/7.
Cụ thể, người học có cam kết về các nhà máy điện hạt nhân làm việc sau khi tốt nghiệp sẽ được hưởng chính sách ưu đãi.
Trong đó, sinh viên đại học, cao đẳng các chuyên ngành điện hạt nhân được miễn học phí, ký túc xá, đồng thời được cấp sinh hoạt phí hàng tháng bằng hai lần mức lương cơ sở, mỗi năm không quá 10 tháng.
Hiện, lương cơ sở là 2,34 triệu đồng nhưng sẽ tăng lên thành 2,53 triệu đồng từ ngày 1/7. Như vậy, sinh viên được hỗ trợ hơn 5 triệu đồng tiền sinh hoạt phí mỗi tháng.
Ngoài ra, nhóm này được cấp học bổng khuyến khích bằng 1,5-2,5 lần mức lương cơ sở (3,8-6,3 triệu đồng) nếu xếp loại học lực khá, giỏi, xuất sắc. Việc cấp học bổng thực hiện theo học kỳ. Một năm học xét hai lần.
Các em cũng được cấp giáo trình chuyên ngành điện hạt nhân miễn phí, ưu tiên thực tập ngắn hạn trong và ngoài nước nếu đạt loại giỏi trong năm cuối, được tiếp nhận làm việc tại nhà máy điện hạt nhân.
Sinh viên các chuyên ngành liên quan vận hành nhà máy điện hạt nhân nhận hỗ trợ tương tự. Riêng học bổng khuyến khích thấp hơn, bằng 0,75-1,25 lần lương cơ sở, tùy mức khá, giỏi, xuất sắc.
Trước đó, trong các ngành học hệ dân sự, chỉ ngành Sư phạm được miễn học phí kèm sinh hoạt phí 3,6 triệu đồng mỗi tháng.
Học viên thạc sĩ và nghiên cứu sinh tiến sĩ cũng sẽ được miễn học phí, ký túc xá. Với sinh hoạt phí, mức hỗ trợ là 3,5 lần mức lương cơ sở với thạc sĩ, 5 lần với nghiên cứu sinh, lần lượt gần 8,9 và 12,65 triệu đồng.
Nhóm này còn được xem xét cấp kinh phí để tham dự hội thảo, đi thực tập ngắn hạn trong nước và quốc tế; được ưu tiên chủ trì nhiệm vụ khoa học và công nghệ; ưu tiên tuyển chọn vào cơ quan nhà nước, tổ chức trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, nhà máy điện hạt nhân.
Nếu học ở nước ngoài, nhà nước sẽ hỗ trợ vé máy bay, chi phí đi lại, bảo hiểm y tế, cấp sinh hoạt phí hàng tháng bằng 1,5-2 lần mức cao nhất đang cấp cho du học sinh theo các đề án của Chính phủ. Hiện, mức sinh hoạt phí cấp cho sinh viên du học diện hiệp định là khoảng 270-585 USD/người/tháng, tùy quốc gia.
Ngoài ra, nhóm này còn được chủ đầu tư nhà máy điện hạt nhân hỗ trợ chi phí sinh hoạt hàng tháng tối thiểu 300 USD.
Hồi tháng 5, Thủ tướng phê duyệt đề án "Đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035". Trong đó, quy mô nhân lực cho hai nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2 đến năm 2030 là gần 4.000 người.
