Nhiều người có xu hướng khắt khe với chế độ ăn uống hàng ngày vì mục tiêu sức khỏe, thậm chí lo ngại cơm trắng không phải là nguồn carbohydrate (tinh bột) lành mạnh. Tuy nhiên, bác sĩ nhi khoa nổi tiếng Thương Lam Cách (Wu Qiying) khẳng định trên trang cá nhân rằng: Trong thế giới tinh bột, cơm trắng từ lâu đã sở hữu sức mạnh thuộc nhóm “PR90” (top 10% dẫn đầu).
Trong cộng đồng giảm mỡ, cơm trắng có lẽ là một trong những thực phẩm bị “bạo lực mạng” nặng nề nhất. Kể từ khi chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) trở nên phổ biến, nhiều người vừa bước vào phòng khám đã tự hào tuyên bố: “Bác sĩ ơi, tôi đã cai cơm trắng nửa năm nay rồi!”, như thể chỉ cần ăn một miếng cơm thôi cũng là phạm phải tội lỗi tày đình.
Bác sĩ Thương Lam Cách giải thích, những cuộc tranh luận về việc cơm trắng có phải là nguồn tinh bột chất lượng cao hay không vốn dĩ vẫn diễn ra không hồi kết trên mạng xã hội. Tuy nhiên, đứng ở góc độ y học và dinh dưỡng học, chủ đề này hoàn toàn không có gì phải bàn cãi. Bởi lẽ, việc đánh giá một loại thực phẩm là tốt hay xấu luôn phụ thuộc vào việc bạn đặt nó lên bàn cân so sánh với ai.
Nếu đem cơm trắng ra “đối đầu” với những món ăn chính được người dân ưa chuộng hàng ngày dưới đây, cơm trắng chắc chắn là nguồn tinh bột cực kỳ chất lượng mà không cần phải bàn cãi:
Sủi cảo, bánh xếp áp chảo: Vỏ sủi cảo làm từ bột mì tinh luyện, phần nhân thịt băm bên trong lại càng là một “quả bom béo” ẩn giấu đáng sợ. Ăn nhiều sủi cảo và bánh xếp, lượng calo từ chất béo dung nạp vào cơ thể thường vượt xa bản thân lượng tinh bột.
Bánh quẩy, bánh nướng vừng (món ăn sáng truyền thống): Bản chất của những món ăn này là sự kết hợp giữa bột mì trộn mỡ nướng và chiên ngập dầu ở nhiệt độ cao. Đây là tổ hợp điển hình của thực phẩm giàu chất béo, hàm lượng calo cao và dễ thúc đẩy phản ứng viêm trong cơ thể.
Mì ăn liền, mì nước (mì súp): Sợi mì ăn liền đã qua chiên dầu. Trong khi đó, các loại mì nước như mì súp thịt sệt, mì lòng heo thường đi kèm với nước dùng đặc chứa nhiều tinh bột tạo độ sệt, hàm lượng natri và dầu mỡ cao. Chúng không chỉ chứa lượng calo cao mà sau khi ăn còn dễ khiến đường huyết dao động dữ dội và gây tích nước, phù nề.
So với những thực phẩm phức hợp chứa đầy chất béo ẩn mình và bị chế biến quá mức này, một bát cơm trắng tinh tươm, thành phần chỉ có gạo và nước, tuyệt đối là một “dòng nước trong lành” chuẩn mực. Nó cung cấp nguồn năng lượng thuần túy cho cơ thể mà không ép bạn phải nhận khuyến mãi “mua một tặng một” bằng cách nuốt thêm các loại chất béo kém chất lượng.
Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng thừa nhận, khi đối thủ là các loại ngũ cốc nguyên hạt – tức đem cơm trắng so sánh với các loại tinh bột thô chưa tinh chế như gạo lứt, gạo ngũ cốc hay yến mạch, cơm trắng thực sự bị lép vế về mặt số liệu dinh dưỡng.
Trong quá trình xay xát, hạt gạo trắng đã bị tách bỏ lớp cám và phôi mầm giàu dinh dưỡng. Điều này dẫn đến lượng chất xơ, vitamin nhóm B và các nguyên tố vi lượng bị thất thoát nghiêm trọng, đồng thời tốc độ tiêu hóa và hấp thụ cũng nhanh hơn, tương đối dễ gây ra biến động chỉ số insulin.
Tuy nhiên, nhược điểm này đối với một số người lại biến thành ưu điểm “cứu rỗi” sức khỏe của họ. Chính vì đã loại bỏ lớp chất xơ thô ráp, cơm trắng trở thành lựa chọn tinh bột thân thiện nhất cho những người có hệ tiêu hóa kém, dễ bị đầy hơi, hoặc bệnh nhân đang trong giai đoạn phục hồi sau viêm đường ruột. Đối với nhóm này, việc ép buộc họ ăn gạo lứt khó tiêu hóa ngược lại sẽ gây ra những kích ứng vật lý và gánh nặng cực lớn cho niêm mạc dạ dày. Trong trường hợp đó, cơm trắng dễ tiêu hóa, ít cặn bã chính là nguồn tinh bột hoàn hảo nhất ở giai đoạn hiện tại của họ.
Bác sĩ Thương Lam Cách nhấn mạnh, cơm trắng đã chiến thắng 90% các loại tinh bột khác. Trong thế giới y học thực tế, không có bất kỳ một loại thực phẩm nào là hoàn hảo tuyệt đối. Chỉ cần bạn biết cách kiểm soát khẩu phần, đồng thời kết hợp đầy đủ rau xanh trong bữa ăn để bù đắp lượng chất xơ đã mất, cùng với protein chất lượng cao để làm chậm tốc độ rỗng của dạ dày và ổn định đường huyết, thì cơm trắng hoàn toàn có thể trở thành người bạn đồng hành tuyệt vời trong giai đoạn giảm mỡ của bạn.
Cơm trắng có thành phần đơn giản, không chứa chất phụ gia nhân tạo, dễ tiêu hóa và không kèm theo chất béo ẩn. Giữa môi trường ăn uống hiện đại ngập tràn các loại bánh ngọt và mì sợi chế biến sẵn, cơm trắng thực sự đã đạt tiêu chuẩn đỉnh cao PR90 trên bảng xếp hạng carbohydrate. Không có thực phẩm tốt hay xấu tuyệt đối, tất cả phụ thuộc vào cách bạn ăn và cách bạn phối hợp chúng như thế nào.
Chị Nguyễn Hiền nặng 53 kg, không thuộc nhóm thừa cân theo bất kỳ thang đo nào. Nhiều năm sau khi sinh hai con, mỗi lần mặc đồ ôm, chị lại hóp bụng. Vòng eo 60 cm thời con gái đã biến mất từ lúc nào không hay, thay bằng vùng bụng dưới mềm nhão. Hiền tự an ủi bằng câu quen thuộc mà nhiều phụ nữ vẫn nói với nhau: "Sau sinh ai cũng vậy thôi".
Ba năm trước, cựu nhân viên ngân hàng ở Hải Phòng tình cờ tham gia một chương trình chuyển đổi vóc dáng. Chị không kỳ vọng nhiều, chỉ muốn thử xem có giảm được vài cm vòng bụng hay không.
Sau ba tháng, cân nặng của chị hầu như không đổi, chỉ giảm nhẹ 0,5 kg xuống còn 52,5 kg. Nhưng vòng bụng trên giảm 6 cm, vòng bụng dưới giảm 8 cm. Tỷ lệ cơ, mỡ và nước trong cơ thể thay đổi rõ rệt. Chỉ số tuổi sinh học (Bio-age) của chị đo được ở mức 26, trẻ hơn tuổi thật lúc bấy giờ 11 tuổi.
Tuổi sinh học phản ánh mức độ lão hóa thực sự của cơ thể, độc lập với năm sinh trên giấy tờ. Nó được xác định thông qua các xét nghiệm mẫu nước bọt, máu hoặc nước tiểu để đánh giá các chỉ dấu sinh học như viêm mãn tính, độ đàn hồi tế bào và chức năng trao đổi chất. Một nghiên cứu năm 2023 đăng trên tạp chí Nature Aging cho thấy lối sống, đặc biệt là chế độ dinh dưỡng, có thể làm chậm hoặc đảo ngược tuổi sinh học đáng kể hơn yếu tố di truyền trong nhiều trường hợp.
Điều Hiền không làm trong ba tháng đó là cắt tinh bột, tập nặng, hay bỏ bữa cơm cùng gia đình. "Tôi vẫn ăn tôm, cá, thịt, rau củ, trái cây tươi mỗi ngày. Không có gì cầu kỳ hay đắt tiền cả", chị nói.
Thay đổi duy nhất nằm ở thứ tự và cấu trúc bữa ăn. Người phụ nữ áp dụng nguyên tắc ăn rau củ trước, tiếp theo là đạm, cuối cùng mới đến tinh bột. Một nghiên cứu năm 2015 từ Đại học Cornell chỉ ra rằng ăn rau và protein trước tinh bột giúp làm chậm hấp thu glucose và giảm đỉnh đường huyết sau bữa ăn tới 29%, từ đó hạn chế tích trữ mỡ và kiểm soát cảm giác thèm ăn. Chị cũng hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đường tinh chế và đồ nhiều dầu mỡ, đồng thời áp dụng nguyên tắc bàn tay để ước lượng khẩu phần từng nhóm chất.
Về vận động, chị tập cardio nhẹ kết hợp yoga, hai đến ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi 30 phút.
Chị Hiền mô tả cách chị nghĩ về cơ thể: "Cơ thể như một chiếc máy. Vấn đề không phải là ép nó chạy nhanh hơn, mà là đổ đúng nhiên liệu. Khi nạp đúng chất, cơ thể tự điều chỉnh". Đó là lý do người phụ nữ không xem việc tập luyện cường độ cao là ưu tiên, và kết quả của chị cho thấy cách tiếp cận đó có hiệu quả, ít nhất với cơ thể cũng như lối sống của mình.
Gần hai năm sau, chị vẫn duy trì các chỉ số đó mà không cảm thấy áp lực. Nhưng điều Hiền không ngờ là hành trình thay đổi vóc dáng lại đẩy chị sang một ngã rẽ nghề nghiệp hoàn toàn khác. Chị nghỉ việc văn phòng, học chuyên sâu về khoa học dinh dưỡng và giải phẫu cơ thể, rồi trở thành huấn luyện viên vóc dáng online.
Khách hàng của chị phần lớn là những bà mẹ bỉm sữa đang loay hoay tìm lại chính mình. Trong các phiên tư vấn, chị hướng dẫn họ cách kiểm soát lộ trình bằng những chỉ số cơ thể cụ thể thay vì cảm tính. Mục tiêu cốt lõi không phải là theo đuổi những tiêu chuẩn hoàn hảo khắt khe, mà là việc tập trung giảm mỡ, tăng cơ và thay đổi lối sống một cách an toàn ngay cả trong giai đoạn cho con bú. Chị khuyến khích học viên lắng nghe phản ứng của cơ thể sau mỗi bữa ăn và chủ động loại bỏ từng thói quen xấu.
"Bạn không cần làm gì cực đoan. Hãy bắt đầu từ những bước nhỏ nhất như ăn đúng, hiểu mình, và kiên nhẫn với chính cơ thể", Hiền nói.
Nước dừa chứa nhiều dưỡng chất tự nhiên như kali, magiê, canxi, natri và vitamin C. Một ly nước dừa nguyên chất khoảng 240 ml thường có từ 45–60 calo cùng khoảng 6–8 gram đường tự nhiên, theo chuyên trang sức khỏe Medical News Today (Anh).
So với nước ngọt có gas hoặc nhiều loại nước ép trái cây đóng hộp, nước dừa chứa ít đường hơn. Tuy nhiên, với người bị tiểu đường, đường tự nhiên vẫn có thể làm tăng đường huyết nếu nạp quá nhiều. Vì vậy, không nên cho rằng nước dừa hoàn toàn vô hại vì có nguồn gốc tự nhiên.
Chuyên gia dinh dưỡng Jillian Kubala tại bang New York (Mỹ) cho rằng người mắc tiểu đường không cần phải kiêng tuyệt đối nước dừa. Điều quan trọng là kiểm soát lượng uống và tính đó vào tổng lượng đường bột cần kiểm soát trong khẩu phần ăn.
Hiệp hội Tiểu đường Anh khuyến nghị người tiểu đường chỉ nên uống nước dừa với lượng vừa phải, không quá 150 ml/ngày. Nói cách khác, nước dừa không nằm trong danh sách thực phẩm cấm đối với người tiểu đường. Tuy nhiên, đây cũng không phải là món có thể uống thoải mái.
Nếu muốn uống nước dừa, người bệnh nên lưu ý một số nguyên tắc đơn giản. Trước hết, nên ưu tiên nước dừa nguyên chất và không thêm đường. Một số sản phẩm đóng chai được bán trên thị trường có thể đã được thêm đường hoặc hương liệu, khiến lượng đường tăng lên đáng kể.
Người bệnh cũng không nên uống nước dừa khi bụng quá đói. Một mẹo có thể hạn chế tăng đường huyết khi uống nước dừa là hãy vừa uống vừa ăn các món giàu protein hay chất béo lành mạnh.
Không phải người mắc tiểu đường nào cũng nên uống nước dừa thường xuyên. Những người đang có đường huyết tăng cao kéo dài hoặc chưa kiểm soát tốt bệnh thì nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi uống.
Đặc biệt, người bị tiểu đường kèm bệnh thận mạn tính cần hết sức thận trọng. Nước dừa chứa lượng kali khá cao. Khi chức năng thận suy giảm, cơ thể không còn khả năng đào thải kali dư thừa như trước.
Một báo cáo ca bệnh đăng trên chuyên san Peritoneal Dialysis International ghi nhận một bệnh nhân tiểu đường loại 2 đã uống khoảng 1 lít nước dừa mỗi ngày. Bệnh nhân này xuất hiện tình trạng tăng kali máu. Sau khi ngừng uống, nồng độ kali trong máu đã giảm trở lại.
Do đó, người mắc bệnh thận không nên tự ý uống nhiều nước dừa nếu chưa tham khảo ý kiến bác sĩ. Người bệnh nên ưu tiên các loại đồ uống không chứa hoặc chứa rất ít đường như nước lọc, trà không đường hoặc cà phê không đường, theo Medical News Today.
Rau má được sử dụng rộng rãi trong đời sống, làm nước ép, canh giúp giải nhiệt mùa nắng nóng. Tuy nhiên, uống quá nhiều rau má có thể làm tăng lượng đường trong máu, khiến lượng cholesterol cũng tăng, không tốt cho sức khỏe. Đặc biệt, người bị tiểu đường càng không nên ăn nhiều rau má. Càng uống nhiều, càng nhanh khát.
Lạm dụng nước rau má để giải nhiệt có thể bị nhức đầu. Phụ nữ đang mang thai nên tránh ăn rau má bởi các chất trong loại rau này có thể gây hại đến thai nhi.
Do đó, bạn không nên uống rau má liên tục thay nước, nên luân phiên thay đổi bằng các nước khác nhau như cam, ổi, chanh leo, dưa hấu. Tuy nhiên, cách đơn giản nhất chỉ cần uống nước đun sôi để nguội, nếu uống nước đóng chai thì phải chọn các hãng có uy tín trên thị trường. Nhiều người không thích uống nước lọc vì chúng không có hương vị, có thể thêm vài lát chanh, dâu tây, dưa chuột, lá bạc hà vào bình nước.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nước lọc vẫn là nguồn bù nước tối ưu trong điều kiện thời tiết nóng. Do đó, thay vì đợi khát mới uống, nên chia nhỏ lượng nước và uống đều trong ngày. Người trưởng thành bình thường cần khoảng 1,5–2,5 lít nước mỗi ngày, tùy mức độ vận động và thời tiết. Chỉ nên uống nước rau má như thức uống bổ sung, không thay thế nước lọc. Mức tham khảo hợp lý là không quá 300–500 ml/ngày.
Người cao tuổi, trẻ nhỏ, người mắc bệnh thận, đái tháo đường, tim mạch hoặc có hệ tiêu hóa nhạy cảm không nên tự ý sử dụng kéo dài các loại nước thảo mộc.
