Giữa tháng 3/2026, trên sân khấu của một trường trung học tại Texas, một phụ nữ “gầy như que củi” trong chiếc blazer màu mận chín bước ra giữa tiếng vỗ tay. Đó là Lizzie Velasquez – người được mệnh danh “xấu nhất thế giới”.
Ở tuổi 37, cô không còn là nạn nhân của bạo lực mạng như cách đây 20 năm, mà là biểu tượng của sự khác biệt. Cô cho biết đây là bài phát biểu đầu tiên sau gần hai năm vắng bóng vì sức khỏe.
Năm 17 tuổi, Lizzie xem một video dài 8 giây trên YouTube có tựa đề “Người phụ nữ xấu nhất thế giới”. Video thu hút 4 triệu lượt xem vào thời điểm đó, sử dụng hình ảnh của chính cô. Bên dưới là hàng nghìn bình luận miệt thị, thậm chí yêu cầu cô tự sát.
Lizzie kể cô từng nhốt mình trong phòng và khóc nhiều ngày. Đó là cú sốc tinh thần lớn, tiếp nối những nỗi đau thể chất mà cô phải trải qua từ nhỏ.
Lizzie sinh ra với cân nặng 1,19 kg. Các bác sĩ dự đoán cô không sống được lâu. Ở tuổi trưởng thành, cô nặng 27 kg, mắt phải không nhìn được gì, mắt trái rất yếu.
Năm cô 25 tuổi, một chuyên gia di truyền học tại Houston chẩn đoán cô mắc một căn bệnh hiếm gặp: Progeroid sơ sinh, một dạng kết hợp giữa hội chứng Marfan và loạn dưỡng mỡ (Lipodystrophy). Hội chứng này khiến cơ thể không thể tích mỡ.
Không đầu hàng bệnh tật, năm 2013, Lizzie thực hiện bài nói chuyện trên nền tảng TED Talk với chủ đề “Bạn định nghĩa bản thân như thế nào?”. Sự kiện giúp cô được cộng đồng quốc tế biết đến. Cô tiếp tục ra mắt phim tài liệu Một trái tim dũng cảm và tham gia các chiến dịch chống bắt nạt trên không gian mạng.
Năm 2020, hình ảnh của Lizzie bị sử dụng trong “FaceTime Prank” – một trào lưu trên mạng xã hội TikTok mà các phụ huynh dùng ảnh người khuyết tật hoặc có ngoại hình khác biệt để dọa con cái. Khi thấy một người mẹ dùng ảnh mình để dọa con, Lizzie đã đăng video yêu cầu chấm dứt hành động này. Cô đề nghị những người trưởng thành không dạy trẻ em sợ hãi trước sự khác biệt, đồng thời cho biết lòng tử tế và sự đồng cảm cần được giáo dục từ gia đình.
Bên cạnh các hoạt động trên không gian mạng, Lizzie còn tham gia vận động thay đổi chính sách pháp luật. Cô nhiều lần đến thủ đô Washington D.C. để kêu gọi quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Cải thiện Trường học An toàn (Safe Schools Improvement Act). Dự luật này yêu cầu các trường học phải đưa hành vi bắt nạt và quấy rối vào quy tắc ứng xử, đồng thời báo cáo tình trạng này cho Bộ Giáo dục Mỹ nhằm bảo vệ học sinh trên toàn quốc.
Lizzie cho biết gia đình là nền tảng giúp cô vượt qua khó khăn. Bố mẹ luôn dặn cô ngẩng cao đầu và đối xử tử tế với những người chế giễu mình.
Năm 2025, cô nhiều lần nhập viện do chứng thiếu máu. Có thời điểm, cô phải duy trì sự sống qua ống thở và túi dẫn lưu do không thể nuốt thức ăn. Những lá thư động viên của người theo dõi dán trên cửa phòng bệnh là động lực giúp cô sống tiếp.
Trong bài diễn thuyết tháng 3/2026, Lizzie nói việc quay lại công việc không nhằm kể lại những sự việc trong quá khứ, mà để tiếp tục mục đích sống sau các đợt điều trị bệnh kéo dài.
“Đã đến lúc phải học cách làm quen với những điều không thoải mái một lần nữa bởi đó luôn là nơi phép màu nảy nở”, cô nói trước khi kết thúc bài diễn thuyết trong tiếng vỗ tay không ngớt.
Khác với mặn, ngọt, chua hay đắng, vị cay không được tiếp nhận qua các nụ vị giác trên lưỡi. Cảm giác này xuất hiện khi hợp chất capsaicin (có nhiều trong ớt) gắn kết vào thụ thể TRPV1 trong khoang miệng. Sự gắn kết này tạo ra tín hiệu truyền đến não bộ, thông báo cơ thể đang tiếp xúc với nhiệt độ cao, gây ra cảm giác bỏng rát.
Kích thích não bộ tiết hormone
Khi nhận tín hiệu bỏng từ capsaicin, cơ thể phản ứng bằng cách giải phóng endorphin. Đây là một loại hormone có chức năng giảm đau tự nhiên và tạo ra trạng thái dễ chịu. Cơ chế này giải thích nguyên nhân nhiều người duy trì thói quen ăn cay và có xu hướng tăng dần mức độ cay theo thời gian.
Cùng lúc, cơ thể cũng tiết ra adrenaline. Hormone này làm tăng nhịp tim, đẩy mạnh tuần hoàn máu, tạo ra sự hưng phấn thể chất khi tiêu thụ món ăn.
Khuếch đại hương vị và hỗ trợ tiêu hóa
Trong cấu trúc ẩm thực, vị cay đóng vai trò kích thích các đầu dây thần kinh trong khoang miệng, làm tăng độ nhạy cảm của vị giác. Khi kết hợp với ớt hoặc tiêu, vị mặn, ngọt và chua của thực phẩm trở nên rõ rệt hơn.
Đồng thời, sự kích thích từ capsaicin khiến tuyến nước bọt hoạt động mạnh. Nước bọt hòa trộn giúp phân giải thức ăn, làm hương vị lan tỏa trọn vẹn. Ở dạ dày, hợp chất này kích thích tiết dịch vị, hỗ trợ quá trình tiêu hóa các món chứa nhiều đạm và chất béo.
Việc sử dụng gia vị cay cũng giúp tạo sự cân bằng. Đối với các món chiên rán, độ cay giúp giảm cảm giác ngấy. Tại các khu vực có khí hậu nhiệt đới, việc ăn cay kích thích tuyến mồ hôi hoạt động, giúp cơ thể hạ nhiệt độ sau bữa ăn.
Dù mang lại trải nghiệm ẩm thực thú vị, việc lạm dụng vị cay có thể gây ra những sự khó chịu nhất định cho hệ tiêu hóa. Bác sĩ Edwin McDonald - Chuyên khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Đại học Y khoa Chicago, Mỹ cho biết đồ ăn cay là một trong những tác nhân phổ biến gây chứng ợ nóng. Ở những người nhạy cảm, vị cay có thể làm giãn cơ vòng thực quản dưới, khiến axit dễ dàng trào ngược lên.
Tuy nhiên, vị chuyên gia này cũng chỉ ra một sự thật trái ngược với quan niệm phổ biến: Capsaicin không hề làm tăng tiết axit dạ dày, cũng không gây ra hay làm trầm trọng thêm tình trạng viêm loét. Nó thực chất còn ức chế sản xuất axit. Lý do khiến người bị viêm loét cảm thấy đau khi ăn cay đơn thuần là do capsaicin kích hoạt các thụ thể cảm giác đau trong dạ dày, chứ không phải do vết loét bị phá hủy thêm".
Do đó, người dùng vẫn nên sử dụng ớt, tiêu ở mức độ vừa phải. Đặc biệt, những ai có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc hội chứng ruột kích thích (IBS) nên "lắng nghe cơ thể" và hạn chế ăn cay nếu thấy xuất hiện cơn đau.
Nhiều người có thói quen phụ thuộc vào định lượng trên công thức. Căn bếp biến thành phòng thí nghiệm, nơi người nấu đong đếm từng gram gia vị.
Đầu bếp Vũ Nhất Thông, người sáng lập Trung tâm dạy nấu ăn Eric Vũ Cooking Class, cho biết công thức thực chất là bản đồ cho người mới bắt đầu. Sự sáng tạo trong ẩm thực không đến từ việc nêm nếm tùy tiện, mà bắt nguồn từ việc hiểu bản chất từng bước chế biến.
Ông Thông cho biết, để không phụ thuộc công thức, người nấu cần tìm hiểu lý do của các thao tác chế biến. Ví dụ, phi tỏi trước khi xào rau giúp nhiệt độ cao của dầu giải phóng hợp chất lưu huỳnh, tạo mùi thơm. Khi áp chảo thịt, nhiệt độ cao kích hoạt phản ứng Maillard, tạo màu nâu trên bề mặt và giữ độ ẩm bên trong. Việc thêm axit như chanh, giấm vào gỏi giúp nguyên liệu chín tái, đồng thời cân bằng vị béo và mặn.
Về nguyên lý thẩm thấu trong tẩm ướp, ông Thông cho biết khi ướp muối vào thịt trước khi nấu, muối hút nước ra ngoài, sau đó hòa tan và ngấm ngược trở lại, giúp thịt giữ nước khi tác động nhiệt. Tương tự, kỹ thuật để thịt "nghỉ" sau khi nướng hoặc rán cho phép các sợi cơ thư giãn, phân bổ lại lượng nước cốt, tránh tình trạng bít tết bị chảy nước khi thái.
Đối với nước xốt, hiện tượng nhũ tương hóa (emulsification) giúp hòa trộn hai chất lỏng kỵ nhau như dầu và nước. Bằng cách thêm nguyên liệu trung gian như lòng đỏ trứng, mù tạt hoặc tỏi nghiền, người nấu có thể gắn kết các phân tử dầu và nước, tạo ra hỗn hợp đặc.
Khi nắm vững các quy luật này, người nấu có thể sử dụng năm vị cơ bản: mặn, ngọt, chua, đắng và umami (vị ngọt thịt). Vị mặn làm nền tảng, vị ngọt giảm bớt độ gắt, vị chua tạo sự tươi mới và vị đắng tạo chiều sâu.
Chuyên gia cho biết thay vì áp dụng định lượng có sẵn, người nấu nên nếm thử và điều chỉnh liên tục.
Ông Thông chia sự sáng tạo trong nấu ăn thành ba cấp độ:
Thay thế nguyên liệu tương đương: Đổi húng quế bằng kinh giới, thịt heo bằng thịt gà để tìm hương vị mới nhưng giữ nguyên kết cấu món ăn.
Thêm nguyên liệu mới: Kết hợp nguyên liệu khác để tạo điểm nhấn, ví dụ thêm dứa vào món cá kho.
Tự do kết hợp: Tận dụng các nguyên liệu còn thừa trong tủ lạnh dựa trên sự am hiểu về ngũ vị và nguyên lý hóa học để tạo món mới.
"Việc nắm vững kiến thức nền tảng giúp mỗi người chủ động nấu nướng trong không gian bếp của mình", ông Thông nói.
Gần đây, Khoa Tai Mũi Họng, Bệnh viện Bưu điện liên tục tiếp nhận nhiều trường hợp người bệnh nhập viện trong tình trạng hóc dị vật ở vùng họng, amidan, thậm chí sâu xuống hạ họng.
Điển hình, bà P.T.T.H. (47 tuổi, Hà Nội) sau khi ăn bánh mì pate xuất hiện cảm giác đau và vướng họng. Qua nội soi, bác sĩ phát hiện một sợi lông lợn dài khoảng 2,5cm cắm trực tiếp vào amidan của bà H. Đây là dạng dị vật hiếm gặp nhưng gây khó chịu rõ rệt cho người bệnh.
Một trường hợp khác là bệnh nhân T.V.L. (63 tuổi) sau khi ăn cá xuất hiện cảm giác vướng trong họng. Khi đến khám tại bệnh viện, bác sĩ phát hiện một mảnh xương cá có hình tam giác ba cạnh sắc nhọn cắm sâu ở vị trí hạ họng – xoang lê bên phải, đây là khu vực khó tiếp cận và tiềm ẩn nhiều rủi ro khi can thiệp.
Đáng chú ý, trường hợp bệnh nhân N.V.T (27 tuổi) bị hóc xương cá nhưng chủ quan, tự xử lý tại nhà trong suốt 5 ngày. Khi đến bệnh viện, bác sĩ phát hiện mảnh xương dài 2 cm đã cắm sâu vào amidan. Rất may trường hợp này chưa gây viêm nhiễm hay áp xe quanh amidan – một biến chứng nguy hiểm có thể dẫn đến nhiễm trùng lan rộng.
Không chỉ người lớn, trẻ nhỏ cũng là nhóm có nguy cơ cao. Bé N.M.A. (4 tuổi) phải nhập viện sau khi cho mảnh nhựa đồ chơi vào miệng và vô tình bị hóc, gây tắc nghẽn và đau đớn.
Theo bác sĩ chuyên khoa 2 Trịnh Thị Vân - Phó Trưởng khoa Khám bệnh 1, Bệnh viện Bưu điện, dị vật đường ăn có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng nếu không được xử lý đúng cách và kịp thời. Các dị vật sắc nhọn như xương cá dễ làm tổn thương niêm mạc họng, gây rách, chảy máu.
"Khi dị vật mắc lại trong thời gian dài, nguy cơ nhiễm trùng tăng cao có thể hình thành ổ mủ quanh amidan hoặc lan rộng ra vùng cổ. Trong một số trường hợp dị vật còn có thể di chuyển sâu xuống thực quản hoặc đường thở gây biến chứng nặng nề", bác sĩ Vân nói.
Bác sĩ Vân khuyến cáo, để phòng tránh hóc dị vật, người dân cần duy trì thói quen ăn uống cẩn trọng, tránh vừa ăn vừa nói chuyện hoặc cười đùa, đặc biệt với các món dễ có xương như cá, gà. Trẻ nhỏ cần được giám sát chặt chẽ, không để ngậm hoặc đưa các vật nhỏ vào miệng.
Đáng lưu ý, nhiều người vẫn áp dụng các mẹo dân gian như nuốt cơm, uống nước hoặc ngậm vitamin C để xử lý khi bị hóc dị vật. Tuy nhiên, theo chuyên gia, những cách này không hiệu quả mà còn có thể khiến dị vật cắm sâu hơn, gây tổn thương nghiêm trọng và làm phức tạp quá trình điều trị.
Khi có dấu hiệu vướng hoặc đau họng sau khi ăn, người bệnh nên đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và xử lý kịp thời. Việc lấy dị vật cần được thực hiện bằng các phương pháp chuyên môn như nội soi nhằm đảm bảo an toàn và hạn chế tối đa biến chứng.
Để phòng tránh và xử lý an toàn khi gặp tình huống hóc dị vật, các bác sĩ khuyến cáo người dân cần duy trì thói quen ăn uống cẩn trọng, tập trung khi ăn, tránh vừa ăn vừa nói chuyện hoặc cười đùa, đặc biệt với những món dễ có xương như cá hoặc gà.
Đối với trẻ nhỏ, cần được giám sát chặt chẽ, không để trẻ ngậm hoặc cho các vật nhỏ vào miệng. Bên cạnh việc thận trọng trong ăn uống, người lớn cũng cần chú ý chăm sóc và trông coi trẻ cẩn thận khi ăn và khi chơi.
